Kategoritë: Shëndeti

Ja cilat janë ushqimet që luftojnë kancerin

lufta-kunder-kancerit-Duke qenë se jemi ende në muajin e luftës ndaj kancerit, dhe si e tillë do ju njohim me dy produktet ushqimore, të cilat po u konsumuan herë pas here mund të rezultojnë mjaft të shëndetshëm për organizmin.

Dy produktet kryesore që kanë rezultuar gjithmonë si medikamente kanë qenë brokoli dhe hudhra, ushqime këto që vetë studiuesit e Universitetit të Kopenhagenit kanë bërë të ditur se përmbajnë një përbërës që lufton sëmundjet kancerogjene.

Sipas tyre brokoli dhe hudhra përmbajnë selenium, përbërës që lufton qelizat kancerogjene tek meshkuj por edhe tek femrat.

Studimi u publikua në Journal Biological Chemistry. Sipas studiuesve sistemi imunitar është i predispozuar të largojë nga trupi gjëra që nuk i përkasin atij.

Ky proces ndodh edhe me qelizat kancerogjene, edhe pse disa prej tyre kanë aftësinë të bllokojnë sistemin imunitar që të mos i identifikojë këto qeliza, duke u përhapur dhe zhvilluar në këtë mënyrë gjithmonë e më shumë. (shekulli)

Kujdes! Këto janë shenjat paralajmëruese të mungesës së kalciumit

CaShëndeti i kockave e ka të domosdoshëm kalciumin i cili ka rolin kryesor për to. Përpos tyre, trupi jonë ka të nevojshme stabilizimin e presionit të gjakut dhe balancimin e hormoneve. Mungesa e kalciumit shkakton një sërë pasojat gjë e cila dallohet lehtësisht nga ne, pa dashur të bëjmë një analizë specifike.

Simptomat e caktuara që shkaktohen nga mungesa e kalciumit janë këto:

Lëkurë të thatë
Lëkura e thatë duket lehtë sepse në stinë të ndryshme ajo qëndron njësoj. Edhe pse përdorni kremra të ndryshme për tharjen e lëkurës, problemi kryesor qëndron te mungesa e kalciumit

Lodhja
Nëse ju vëreni që keni lodhje të vazhdueshme dhe konsumoni pije energjike, hiqni dorë prej tyre. Ajo që duhet të bëni është të rregulloni dietën dhe regjimin ushqimor. Të përdorni ushqime me sa më shumë kalcium në përbërjen e tyre.

Depresioni
Përbërësi kryesor i ndryshimit të emocioneve është kalciumi. Nëse ndiheni të depresionuar apo luhatje të ndryshimit të emocioneve pa asnjë arsye konkrete, kalciumi është shkaku.

Thonjtë
Dobësimi i thonjve të duarve shkakton nga mungesa e kalciumit. Nëse vini re që thonjtë janë të butë dhe thyhen shumë lehtë atëherë, kanë nevojë për kalcium.

(shekulli)

Artistja me një veti të rrallë shikimi

Artistja me ngjyraDisa specie, si karkaleci i detit mantis dhe kameleonët, mund të shohin më shumë ngjyra se sa njerëzit. Por edhe disa njerëz e kanë këtë aftësi. Ata kanë një veti që quhet tetrachromacy, të paturit e katër kanaleve të pavarura për përcjelljen e informacionit rreth ngjyrave ose të katër llojeve të qelizave konike në sy. Concetta Antico, një artiste nga qyteti i San Diegos është një prej atyre njerëzve që gëzojnë këtë veti të rrallë. Genia Dulot e “Zërit të Amerikës” bisedoi me të dhe sjell materialin në vijim.

Concetta Antico nisi të merrej me pikturë që në fëmijëri. Ajo thotë se ka qënë gjithmonë e magjepsuar nga ngjyrat, sidomos jeshilja, zgjura rozë e blu.

Vetëm disa vite më pas ajo e kuptoi se shumica e ngjyrave që ajo sheh nuk shihen nga shumica e njerëzve përreth saj.

Në vitin 2012 Concetta Antico mësoi se kishte një veti të rrallë gjenetike të shikimit të quajtur tetrachromacy, të paturit e katër kanale të pavarura që përcjellin të dhënat rreth ngjyrave ose katër llojeve të qelizave konike në sy. Ajo mund të shikojë miliona ngjyra të ndryshme.

“Kur shikon ngjyrën rozë mbi shkëmb ose ngjyrë jargavani në ujë, e beson, sepse e ke parë aty. Arti im është si një dritare për të tjerët që të shikojnë ngjyrat e vërteta të planetit tonë”, thotë Concetta Antico.

Shkencëtarja Kimberly James studion njohjen e ngjyrave nëpërmjet procesit të mendimit, që do të thotë mënyra se si njerëzit i perceptojnë ngjyrat. Ajo thotë se kryesisht gratë indo-evropiane gëzojnë vetinë e

“tetrachromacy-s”, të cilat nga ana tjetër kanë shumë gjasa të lindin djem që nuk i shohin ngjyrat. Por ky mutacion gjenetik i rallë nuk garanton shikim të fuqishëm.

“Po të më pyesësh mua pse Concetta është rast i veçantë, së pari besojmë pasi ajo ka pikturuar pa pushim që nga mosha shtatë vjeçare, duke e ka shfryrëzuar këtë veti të rallë dhe duke e vënë atë në punë. Kjo e bën atë të veçantë nga shumë të tjerë me këtë veti, që janë rritur pa u përqendruar tek ngjyrat.”

Ende nuk dihet pse ndodh ky mutacion gjenetik. Shkencëtarja Jameson thotë se aftësia për të parë më shumë ngjyra ka qënë e lidhur drejtpërdrejt me gjasat më të mëdha për mbijetesë. Majmunët ishin në gjendje të përcaktonin nëse partneri i tyre ishte i zemëruar vetëm nga ngjyra e lëkurës. Gratë në fiset primitive zgjidhnin fruta më të ndritshme dhe me shumë gjasa më të pjekura e me përmbajtje më të madhe sheqeri.

“Duke parë lëkurën e njerëzve, timen apo të moshuarve, apo të atyre që nuk janë të shëndetshëm, mund të tregoj se kur ndryshon ngjyra e lëkurës, mund të kuptoj se kur janë të sëmurë ose ndoshta po vdesin. Por mund të kuptoj edhe kur fëmijët e mi nuk janë mirë, kur kanë temperaturë, pasi ngjyra ndryshon”, thotë artistja me këtë veti të rrallë.

Shkencëtarja Jameson thotë se në ditët e sotme një aftësi kaq e veçantë nuk është faktor përcaktues për mbijetesë, por ende e pranishme në gjenomën e disa njerëzve. Për artisten Concetta Antico, kjo veti e rrallë shikimi i mundëson të veprojë si përkthyese pamore, një mënyrë për të ndarë me njerëzit e tjerë ngjyrat e vërteta të botës. (voa)

OKB jep alarmin për të ardhmen e planetit

tymNjë grup pune i Kombeve të Bashkuara publikoi të hënën një raport që paralajmëron rreth rrezikut të madh që i kanoset planetit në të ardhmen, nëse ngrohja globale nuk mbahet në minimumin e saj. Ekspertët bëjnë thirrje për marrjen e masave, për të shmangur pasojat që mund të çojnë në thatësirë të skajshme, zjarre, përmbytje dhe mungesë të ushqimit për qindra miliona njerëz.

Në raportin e Grupit Ndërqeveritar të Punës së Organizatës së Kombeve të Bashkuara për Ndryshimet Klimatike detajohet se si klima e tokës, shëndeti dhe ekosistemet do të ishin më mirë, nëse udhëheqësit botërorë do të gjenin një zgjidhje si të kufizonin në të ardhmen ngrohjen e shkaktuar nga njeriu me gjysëm gradë Celsius mes viteve 2030 dhe 2052, në vend të objektivit prej 1 gradë, për të cilin është rënë dakort në shkallë botërore.

“Mesazhi është se vendet duhet të bashkëpunojnë. Ata duhet të ndërmarrin veprime bashkëpunuese dhe të koordinuara nëse duam të arrijmë qëllimin e një 1.5 gradëve ngrohje. Zgjidhja u takon qeverive në këtë fazë. Ne u kemi dhënë faktet shkencore, provat dhe kostot. U takon qeverive të vendosin çfarë të bëjnë me të”, thotë Jim Skea, bashkëkryetar i grupit të punës.

Disa nga përfitimet e kufizimit të ngrohjes globale drejt objektivit më të ulët lidhen me më shumë se gjysmën e atyre njerëzve që vuajnë nga mungesa e ujit, me vdekjet që shkaktohen nga nxehtësia, smogu dhe sëmundjet ngjitëse. Gjithashtu kufizimi i grohjes globale do të shpëtonte nga shkrirja e pakthyeshme akullin e Antarktidës perëndimore si dhe shumicën e botës së shkëmbinjve koralorë prej zhdukjes. Së fundmi grupi i punës u takua në Korenë e Jugut për të finalizuar raportin. Ky i fundit u hartua me kërkesën e vetë qeverive në vitin 2015, pasi u ra dakort për një pakt botëror për të trajtuar çështjen e ndryshimeve klimatike. (voa)

Studim i ri për bylmetet: të nevojshme

bylmetetKonsumimi i deri tre porcioneve me prodhime bylmeti në ditë mund të jetë me përfitime për shëndetin. Ky është përfundimi i një studimi të kryer në Kanada. Studjuesit thonë se ky zbulim lidhet me nivelin e sëmundjeve kardioavaskulare. Por mjekët thonë se përfundimet e këtij studimi nuk e justifikojnë ndryshimin në masë të udhëzimeve të ushqyerjes, që këshillojnë pakësimin e bylmeteve me yndyrë të plotë.

Raporti i fundit lidhur me konsumimin e produkteve të bylmetit ndoqi mënyrën e ushqyerjes së 130 mijë njerëzve në 21 vende të botës, në mbi 5 kontinente, për një periudhë 9-vjeçare.

Një nga krahasimet kryesore të studimit ishte mes grupit të njerëzve që nuk konsumonin produkte bylmeti dhe atyre që konsumonin më tepër: deri në 3,2 porcione bylmeti në ditë. Doli se konsumatorët më të mëdhenj të bylmeteve ishin në Amerikën Veriore dhe në Europë, ku njerëzit konsumonin mbi katër porcione në ditë.

Sipas autorëve të studimit, një porcion normal bylmeti mund të jetë një gotë qumësh prej 244 militrash, një gotë kosi prej 244 militrash dhe një copë djathi prej 15 gramësh, ose një lugë e vogël gjalpë, prej 5 gramësh.

Ekipi i studjuesve të Universitetit McMaster arriti në përfundimin se grupi që konsumonte më tepër bylmet pati nivele më të ulëta të kolesterolit dhe prekej më pak nga ishemia cerebrale. Ky grup po ashtu kishte nivelin më të ulët të vdekshmërisë.

Autorja kryesore e studimit, Dr. Mahshid Dehghan, nga Universiteti “McMaster” i Ontarios, thotë se ekipi i studjuesve e përqëndroi studimin kryesisht tek njerëzit që nuk konsumojnë bylmet në dietën e tyre të përditshme:

“Historia e yndyrnave të saturuara ka filluar shumë kohë më parë: përfundimi ka qenë se produktet me nivel të lartë të tyre ngrenë nivelin e kolesterolit, që shkakton arteriosklerozën dhe kjo e fundit është përgjegjëse për sëmundjet koronare të zemrës; por studimet e mëparshme nuk merrnin në konsideratë pasojat e yndyrnave të saturuara tek komponentët e tjerë lipidë të gjakut, si dhe tek faktorët e tjerë të rrezikut,” – thotë Dehghan.

Ky studim është në nivel vëzhgues, që do të thotë se studjuesit i nxorën konkluzionet të lidhura me faktorë të tjerë, pra ata nuk kanë hyrë në mekanizmat që sjellin këtë rezultat.

Sipas autorëve të Universitetit McMaster, ne harrojmë shumë nga komponentët e dobishëm që përmbajnë produktet e bylmetit. Në mesin e tyre janë amino acidet, vitaminat K1 dhe K2, si dhe kalçiumi, potasiumi dhe magnezi.

“Ne vumë re se në mesin e personave që nuk konsumonin fare produkete bylmeti, rreziku i vdekshmërisë, apo i sëmundjeve kardiovaskulare, kryesisht ishemia cerebrale, vdekja nga sëmundjet kardiavaskulare dhe ato jo kardiovaskulare, është më i lartë”, tha studjuesja Dehghan

Studjuesja thotë se bazuar tek ky studim, njerëzit që konsumonin bylmet ishin 10 për qind më pak të rrezikuar nga shumica problemeve shëndetësore. Rreziku për ishemi cerebrale ishte 34 për qind më i vogël se tek personat që nuk konsumojnë bylmet. Por ajo shtoi se pjesëmarrësit në studim nuk konsumonin më tepër se tre porcione bylmeti të ditë.

Disa kritikë të studimit kanë ngritur pikëpyetje të ndryshme. Një prej tyre është Dr.Jimmy Chun Yu Loui i Universitetit të Hong Kongut. Ai argumenton se në studim janë përfshirë njerëz nga India, apo Kina, që kanë patur një zhvillim të madh ekonomik në 10 vitet e fundit dhe struktura ushqimore e tyre ka ndryshuar gjatë kësaj kohe. Pra, sipas tij 9 vjet nuk janë të mjaftueshme që një studim të arrijë në konkluzione

Në kushtet kur flitet shumë për problemin e obezitetit, ky studim mund të shkaktojë konfuzion tek njerëzit. Por autorët thonë se ai nuk u bën thirrje njerëzve të konsumojnë në masë produkte me sasi të lartë yndyre, si djathi dhe gjalpi. Ata thonë se bylmetet janë një burim i rëndësishëm energjie, por kjo nuk do të thotë që njerëzit të konsumojnë shumë racione në ditë. sipas studjuesve kanadezë, konsumimi me masë, i produketeve të bylmetit, është gjithmonë rruga që duhet ndjekur.

Shkencëtarja shqiptare që krijoi retinën artificiale në Angli

prof_majlinda_lakoRetina artificiale dhe gjetja e shkakut të verbërisë, Majlinda Lako rrëfen zbulimet e fundit që ka bërë me ekipin e saj në Angli. Si arriti ish-studentja e Fakultetit të Shkencave të Natyrës në majat e shkencës ndërkombëtare, familja dhe lidhja që ruan me vendin e saj

Jeni duke kërkuar një mrekulli? Atëherë i hidhni sytë nga shkenca. Albert Anshtajn thoshte se njeriu takon Zotin pas çdo dere që shkenca arrin të hapë. Kësaj here, matanë derës së dijes, zëri i zbulimeve të reja shkencore bëhet një shqiptare. Bëhet fjalë për Majlinda Lakon, shkencëtaren e mjekësisë gjenetike si dhe pedagoge në Universitetin Newcastle në Angli, e cila së bashku me ekipin që drejton me bashkëshortin e saj kanë arritur të krijojnë retinën artificiale duke pasur si model miun. Por kjo nuk është e vetmja e re që na vjen prej Lakos, ish studente e Biokimisë dhe Gjenetikës në Fakultetin e Shkencave të Natyrës. Një tjetër studim i saj pritet të botohet së shpejti në revistën prestigjioze të zbulimeve të larta shkencore “Nature Communications”, bëhet fjalë për gjetjen e shkakut të verbërisë tek pacientë të veçantë. Po cila është historia e shqiptares që është bërë frymëzim për brezat e rinj të shkencës në Angli? “Për mua, transmetimi i pasionit shkencor arrihet në radhë të parë duke dhënë shembullin personal”. Lako në këtë intervistë për “Shekullin” rrëfen periudhën e studimeve në Shqipëri dhe si arriti të bëhej pjesë e shkencëtarëve të gjenetikës humane në Newcastle, ende pa mbaruar doktoraturën. Pas rezultateve maksimale të Masterit në këtë universitet, rrugëtimi i saj profesional nis me një letër dhe me një dashuri të madhe për shkencën, që do ta nxisë të sfidojë vetveten. Edhe pse në majat e shkencës në Mbretërinë e Bashkuar, ajo do ta ruaj të fortë lidhjen me vendlindjen, Tiranën dhe Fakultetin ku mori bazat e profesionit. Kulturën dhe dashurinë për atdheun ua ka transmetuar edhe fëmijëve të saj, të cilët kanë emra shqiptarë dhe ndihen krenarë për Shqipërinë.

Zonja Lako, i keni përfunduar studimet në Fakultetin e Shkencave të Natyrës në Tiranë si e kujtoni atë periudhë?

Unë e kujtoj atë periudhë me shumë nostalgji jo vetëm për kolegët e mi me të cilët u diplomova dhe jam në kontakt të vazhdueshëm, por dhe pedagogët, të cilët me sa kishin mundësi na bënë që ta dashurojmë biologjinë dhe shkencën si dhe na dhanë një bazë shumë të mirë formimi që mundësoi për shumë nga ne të kontribuojnë në vende të ndryshme të botës. Nga kujtimet më të bukura ishin ekspeditat e botanikës dhe të zoologjisë që ne bënim në Vlorë dhe Shëngjin si dhe punët e laboratorit.

Më pas në moshë të re u bëtë pjesë e departamentit të  Gjenetikës Njerëzore (Newcastle), a ka qenë rrugëtimi juaj i vështirë?

Pasi mora diplomën nga Fakulteti i Shkencave në vitin 1992, unë erdha në Angli (Manchester) për të bërë Masterin dhe kjo u bë e mundur nëpërmjet një burse. Ëndrra ime ishte që të bëja doktoraturë në gjenetikën humane dhe në Mançester pata mundësinë të njihesha me punën që bëhej në një nga laboratorët ndër më të suksesshmit në këtë fushë dhe që drejtohej nga dy profesorë shumë të njohur, Tom Strachan and Susan Lindsay në Universitetin e Newcastle. Me shumë ndrojtje po dhe dëshirë, u shkrova një letër ku u shpjegova ëndrrën time për doktoraturë dhe ata më ftuan për një intervistë. Kur arrita në Newcastle, më shpjeguan që vendi i punës që ata kishin ishte në fakt për një person që kishte mbaruar doktoraturën, por ata ishin të përgatitur të ma ofronin mua në qoftë se unë e bëja punën gjatë orarit të ditës dhe doktoraturën në kohën e lirë (gjatë natës dhe në fundjavë). Unë e pranova këtë sfidë dhe brenda 4 vjetëve arrita t’i bëj të dyja, duke u diplomuar me doktoraturë në vitin 1998 dhe duke publikuar 8 artikuj. Kjo kërkoi një dedikim të plotë, por për mua ishte një ëndërr që po realizohej dhe unë me të vërtetë e shijova çdo moment të sfidës.

Prej 15 vitesh punoni në Newcastle University, ç’mund të na thoni për punën tuaj me studentët? Si ua transmetoni atyre pasionin për shkencën mjekësore?

Unë kam kënaqësi të veçantë të punoj me studentë dhe për këtë më kanë frymëzuar dhe prindërit të cilët kanë qenë të angazhuar në këtë fushë (mami si mësuese e ciklit të lartë të 9 vjeçares) dhe babi (inxhinier hidrogjeolog, por dhe lektor në fakultetin e gjeologjisë). Puna ime këtu në Newcastle është me studentët e vitit të tretë ose të katërt që bëjnë një projekt 8 javësh, me studentët e Masterit që bëjnë projekte 6 mujore dhe me studentët PhD  që bëjnë projekte për doktoraturën (3-4 vjet) në laboratorin tim. Gjatë 15 vjetëve të fundit, unë kam drejtuar 18 PhD, 14 MSC dhe 12 BSc students.  Mentorimi i shkencëtarëve të rinj vazhdon dhe pas doktoraturës, dhe unë kam pasur kënaqësinë të kem në laboratorin tim 36 shkenctarë postdoktoral, shumë prej tyre janë tani në vende të ndryshme në Angli dhe në botë (SHBA, Australi, Rusi etj.) ku vazhdojnë të punojnë në këtë fushë në mënyrë të pavarur. Për mua, transmetimi i pasionit shkencor arrihet në radhë të parë duke dhënë shembullin personal. Arrihet duke bërë një punë të vazhdueshme dhe sistematike, duke folur me pacientët, kolegët dhe mjekët për të ditur cilat janë nevojat klinike që ne duhet t’i zgjidhim në laborator. Pasioni përçohet duke mësuar në çdo çast dhe moment të rejat e shkencës, duke mos u tërhequr nga disfatat,  duke mos u kënaqur me suksesin e arritur por duke kërkuar gjithnjë të renë. Unë shpesh i mbyll leksionet e mia me këtë këshillë për shkencëtarët e rinj: “Gjenitë janë 1% frymëzim dhe 99% punë”, siç ka thënë Edison. Pse ne bëjmë kërkime shkencore: sepse është interesante! Vendos objektivat dhe ndiq ëndrrat e tua: Argëtohu!

Zonja Lako, ju dhe bashkëshorti juaj drejtoni një ekip kërkimor në fushën e shkencës mjekësore, mund të na thoni diçka më tepër?

Fokusi i kërkimit tonë shkencor është përdorimi i qelizave staminale (janë qeliza nënë që kanë potencial për të prodhuar çdo lloj qelize të trupit) për rigjenerimin e syrit dhe veshit (dëgjimit). Këto qeliza mund të prodhohen në dy mënyra: (1) Nga embrionet e fekondimit artificial pasi është marrë aprovimi i çiftit që bën këtë trajtim. Ekipi ynë në Newcastle ka qenë një nga dy grupet në Angli që ka prodhuar qelizat embrionale të cilat u depozituan në “UK Stem cell Bank” në vitin 2004. (2) Metoda e dytë realizohet nga kthimi i qelizave që gjenden në trupin e njeriut në gjendjen embrionale. Ky fenomen është zbuluar nga fituesja e çmimit Nobel në 2007-ën Shinya Yamanaka dhe ekipi ynë ka arritur ta riprodhojë këtë sukses në vitin 2008 në Newcastle. Brenda 10 vjetësh, ne kemi arritur të prodhojmë qeliza të tilla nga më shumë se 600 pacientë që vuajnë nga sëmundje degjenerative (për shembull Parkinson,Alzheimer etj). Avantazhi i këtyre qelizave është që këto mund të prodhohen nga çdokush dhe nuk ka nevojë për të përdorur embrione. Ne mund të marrim disa qeliza gjaku ose të lëkurës dhe me disa manipulime gjenetike, brenda 4-5 javëve i kthejmë këto në qeliza “pothuajse” të njëjta me qelizat embrionale. Mandej këto të fundit brenda 4-6 muajve mund të vazhdojmë t’i shndërrojmë në qeliza të zemrës, qeliza të gjakut, të trurit. Fakti që këto qeliza vijnë nga pacienti, është shumë i vlefshëm për kërkimet tona, sepse ato mbartin informacionin gjenetik të pacientit, çka na lejon të studiojmë sëmundjen në laborator, të korrektojmë defektin gjenetik por dhe të testojmë ilaçe dhe terapi të ndryshme.

Së fundmi keni mundur të prodhoni retinën artificiale në një eksperiment me minjtë. Në çfarë konsiston në fjalë të thjeshta? Sa janë gjasat që ky eksperiment të rezultojë i suksesshëm edhe tek njerëzit?

Krijimi i mini organeve në laborator është një fenomen që na ndihmon me të vërtetë për të prodhuar qeliza për transplantim, për të studiuar sëmundjen në laborator (pa pasur nevojë të marrim biopsi nga pacientet në mënyrë të vazhdueshme) dhe për të testuar terapi të ndryshme. E financuar nga Komuniteti Evropian, ekipi im ka arritur të krijojë një retinë artificiale që i ka të gjitha llojet e qelizave si retina që gjendet në syrin e njeriut dhe që i përgjigjet dritës si një foshnjë e sapolindur. Ky kërkim shkencor është bërë në bashkëpunim të ngushtë me kolegët e mi në Newcastle që punojnë në fushën e elektrofiziologjisë së retinës por dhe me farma kompanitë si Roche, Novartis, Merck, Byers etj., që janë të interesuar në këtë fushë. Për momentin, transplantet e qelizave të retinës artificiale janë bërë nga ekipi im dhe disa ekipe të tjera në botë por deri tani te miu si model. Unë mendoj, që do na duhet të paktën 5-10 vjet për t’i përmirësuar procedurat tona eksperimentale, por dhe për të marrë miratim nga agjencitë rregullatore.  Shkenca në këtë fushë ka ecur me hapa të shpejtë, dhe për momentin, ka teste klinike që transplantojnë qelizat pigmentare që janë shumë të nevojshme për shëndetin e retinës te pacientët me degjeneracion të makulës (pjesë e retinës e specializuar për pamje qendrore dhe të dalluarit e hollësirave më të imëta). Unë shpresoj që këto do të ndiqen së shpejti nga transplanti i qelizave të retinës.

Përveç retinës, cilat janë disa nga zbulimet më interesante lidhur me shikimin dhe sytë që ekipi juaj ka bërë?

Ndër zbulimet më interesante ka qenë rigjenerimi i kornesë (pjesa e përparme e syrit që duhet të jetë transparente të lejojë kalimin e dritës te retina) te pacientet që kanë pasur dëmtime në sy si rezultat i aksidenteve në punë. Ky projekt ka nisur në vitin 2003 në bashkëpunim të ngushtë me mjekun okulist, Francisco Figueiredo.  Ne marrim një biopsi të vogël nga syri i padëmtuar i pacientit, i rrisim këto qeliza në laborator për dy javë dhe pastaj i transplantojmë te syri i sëmurë. Deri tani, ne kemi trajtuar 33 pacientë me sukses të plotë duke u sjellë atyre shikim të plotë në syrin e sëmurë. Kjo ka qenë një rrugë e gjatë dhe interesante, por që ka dashur shumë përkushtim dhe bashkëpunime jo vetëm shkencore, por dhe me agjencitë rregullatore që miratojnë çdo hap të këtij procesi në mënyrë që mos të ketë asnjë pasojë negative nga transplanti i qelizave staminale. Për momentin, një studim tjetër që më ka dhënë shumë kënaqësi dhe që do të botohet së shpejti në gazetën “Nature Communications”, është gjetja e shkakut të verbërisë në pacientet që kanë një mutacion në një gjen që funksionon në gjithë qelizat e trupit, por në fakt vetëm në retinë shkakton problem. Na u deshën 7 vjet, bashkëpunim me pesë laboratorë të njohura në Angli, USA dhe Gjermani, por tani kemi arritur të gjejmë përgjigjen e kësaj pyetje që do na lejojë të identifikojmë terapinë më të mirë për këta pacientë që humbin shikimin që nga mosha 30 vjeçare.

Si është për një shqiptare të jetë në majat e shkencës në Mbretërinë e Bashkuar?

Me të vërtetë që nuk është një rrugë e lehtë, por unë kam pasur shumë fat që prindërit më kanë ndihmuar jashtëzakonisht me fëmijët duke më lejuar mua t’i dedikohem punës dhe shkencës. Kur fëmijët kanë qenë të vegjël ata kanë shpenzuar muaj dhe vite të tëra në Angli duke iu kushtuar fëmijëve të mi, pavarësisht klimës jo të mirë si dhe mungesës së shoqërisë, apo ambientit të tyre familjar. Pa këtë ndihmë dhe inkurajim, po ashtu dhe nga bashkëshorti që e kupton shumë mirë “që puna s’mbaron në punë, po vazhdon dhe në shtëpi dhe në fundjavë”, do të ishte pothuajse e pamundur, kështu që unë u jam shumë mirënjohëse të treve.

Si e ndani jetën mes familjes dhe karrierës?

Kjo balancë është me të vërtetë e vështirë për t’u realizuar dhe unë përpiqem shumë që të kaloj çaste të mira me fëmijët dhe t’i ndjek ata në aktivitetet e tyre shkollore dhe jashtë shkollore, por shpesh puna, gazeta “Stem Cells” ku unë punoj si redaktore e asocuar dhe udhëtimet e vazhdueshme marrin shpesh herë prioritet. Kur djali (tani 16 vjeç) dhe vajza (tani 11 vjeç) ishin të vegjël, shpesh ankoheshin që unë mungoja në disa aktivitete të tyre, që nuk isha e pranishme t’i merrja nga shkolla në orën 3 e gjysmë si nënat e tjera, por tani që janë më të rritur e kuptojnë dhe vlerësojnë natyrën e punës dhe dedikimin  tim. Madje shpesh ju pëlqen që të vijnë në laborator me ne, të angazhohen me ekipin tonë dhe të tregojnë dhe në shkollë për punën që bëjmë unë dhe bashkëshorti.

Cila është lidhja që ruani me Shqipërinë? A ua transmetoni fëmijëve kulturën shqiptare?

Të dy fëmijët e mi kanë emër shqiptar dhe janë shumë krenarë për prejardhjen tonë. Vizitat në Shqipëri janë me të vërtetë momentet më të bukura të vitit, unë mundohem që të vij 1-2 herë në vit, shumicën e rasteve për të parë familjen dhe për t’u takuar me shoqërinë e gjimnazit dhe të fakultetit. Por kur mundem, arrij të jap leksione te Fakulteti i Shkencave të Natyrës ose të kumtoj në konferenca shkencore. Fëmijët i sjell gjithmonë, ata e konsiderojnë Tiranën si qytetin e tyre të dytë dhe kanë shumë kënaqësi të takohen me familjen time, shoqërinë, si dhe të shijojnë ushqimin dhe klimën tonë të mrekullueshme. Djali luan ‘Rugby’ në shkollë dhe shpesh herë vesh këpucët dhe bluzën qe i ka me flamur shqiptar, në shkollë ai njihet “si shqiptari i ekipit të shkollës” dhe kjo është diçka që ai e ka kultivuar vetë me moshë dhe me vizitat në Shqipëri.

Përsa i përket shikimit çfarë këshillash mund të jepnit për një kujdes më të mirë?

Ndër këshillat më të rëndësishme që mund të jepja janë, ekzaminimi i syve në mënyrë të rregullt, njohja e historisë familjare për sa i përket shikimit, mbajtja e një peshe normale dhe diete që është e pasur me antioksidantë dhe vitamina, mbajtja e syzeve të diellit dhe mospirja e duhanit.  Këtu vlen tamam shprehja jonë “si sytë e ballit”.

Anila Dedaj

Ekspertët paralajmrojnë rikthimin e SIDË-s

farmaciaEkspertët po paralajmërojnë për rrezikun e rikthimit të SIDË-s, në se qeveritë dhe komunitetet nuk mbeten të fokusuara dhe të përkushtuara që t’i japin fund epidemisë. Megjithë arritjet në trajtimin e sëmundjes, eskpertët thonë se virusi vdekjeprurës vazhdon të përhapet dhe të përbëjë kërcënim serioz, sidomos në komunitetet ku arrihet me vështirësi:

Fytyra e SIDË-s ka ndryshuar në tre dekadat e fundit. Tani është e pamundur të dallohen personat e prekur nga sëmundja. Trajtimet kanë avancuar shumë, duke i lejuar personat e infektuar me atë që dikur shihej si dënim me vdekje, të kenë një jetë normale dhe produktive. Edhe personat që rrezikohen të preken nga virusi, tani mund të marrin ilaçin e quajtur profilaksia para ekspozimit me sëmundjen, shkurt PrEP ((prep)), në mënyrë që të mos preken nga virusi HIV. Ky ilaç është arma më e fundit e arsenalit mjekësor në rritje kundër SIDË-s.

“Ky ilaç është mjeti më i fundit i parandalimit që kemi patur ndonjëherë gjetë kërkimeve që janë bërë për vite me radhë dhe ajo që po shohim sot, është se në se kombinon trajtimet, në mënyrë që njerëzit që jetojnë me virusin të trajtohen dhe më pas, njerëzit e rrezikuar të kenë mundësi të marrin ilaçin PrEP, epidemia HIV mund të vihet nën kontroll.”- thotë Dr. Chris Beyrer, studjues në Universitetin Johns Hopkins.

Gjatë vitit të kaluar, epidemia e SIDË-s i ka marrë jetën rreth një milionë njerëzve dhe ekspertët parashikojnë që deri në vitin 2030, me virusin HIV do të infektohen 100 milionë njerëz.

Cilat janë arsyet? Vetëkënaqësia nga rezultatet e arritura bëri që fondet për kërkimet dhe trajtimin e sëmundjes të pakësoheshin, duke vështirësuar kontaktin me personat që rrezikohen të preken nga virusi. Faktorët të tjerë janë stigma për sëmundjen dhe pakësimi i interesit të qeverisë.

“Kur flasim me ministrat e financave, ata gjithmonë më thonë “E dinim që virusi HIV është zhdukur, se nuk po shohim të vdesë ndonjë njeri.”- thotë Dr. Deborah Birx, koordinatore e grupit U.S. Global AIDS.

Numri i infektimeve të reja ka rënë, krahasuar me 3 milionë e gjysëm milioni në vit, por ka mbetur pak nën 2 milionë. Tek rreth 17 milionë njerëz të infektuar me virusin HIV nuk mund të kihet akses, si burra homoseksualë, përdorues të drogave, punonjës të seksit dhe klientët e tyre, si dhe tek transgjinorët.

“Kjo pjesë e popullsisë dhe vajzat e reja përbëjnë mbi 50 për qind të të infektuarve rishtazi dhe kontakti me ta është tepër i vështirë.”- thotë J. Stephen Morrison, i Qendrës për Studime Strategjike dhe Ndërkombëtare.

Morrison, Birx dhe Beyrer diskutuan mbi sfidat për t’i dhënë fund SIDË-s në Konferencën Ndërkombëtare të SIDË-s në korrik.

“Puna jonë me SIDË-n nuk ka marrë fund. Është tepër herët të deklarosh fitoren dhe rreziku për rikthimin e epidemisë është real.”- thotë Dr. Beyer.

Instituti Kombëtar i Shëndetit njoftoi krijimin e një programi ndërkombëtar, për gjetjen e mënyrave për pakësimin e stigmës që lidhet me SIDË-n, që të trajtohen një numër më i madh njerëzish. Agjencia zbuloi se në Shtetet e Bashkuara numri më i madh i të infektuarve me SIDË dhe të patrajtuar, është në mesin e të varfërve dhe tek komunitetet me ngjyrë dhe ato hispanike. Agjencia tha se mbyllja e hendekut në trajtimin e njerëzve është kritike për t’i dhënë fund SIDË-s në Shtetet e Bashkuara. (voa)

Ushqyerja me qumësht gjiri

foshnja ne gjiZyrtarët botërorë të shëndetësisë u tronditën kur Shtetet e Bashkuara kundërshtuan një rezolutë për të inkurajuar ushqyerjen e foshnjeve me qumështin e gjirit, veçanërisht pas shumë dekadash studimesh që kanë treguar përfitimet si për nënat ashtu edhe foshnjet. Zëri i Amerikës bisedoi me dy mjekë të shquar që mbështesin fuqimisht rezolutën e OKB-së bazuar në studime shkencore dhe shpjegojnë të mirat dhe rreziqet e ushqyerjes me qumësht gjiri dhe me formulë.

Miliona foshnje në mbarë botën do të rriten mbarë nëse marrin qumështin e nënës për 6 muajt e parë të jetës – ose më gjatë. Gjetjet vijnë nga studimi më i madh dhe më i hollësishëm deri tani mbi të mirat e ushqyerjes me gji. Ai u botua në revistën mjekësore The Lancet dy vjet

më parë. Studimi tregon se ushqyerja me gji mund të shpëtojë jetët e 800,000 foshnjeve në vit.

Pediatrit thonë se ndërsa gratë duhet të kenë opsione, shkenca mbështet qartësisht ushqyerjen me qumështin e gjirit.

“Kjo është vërtetuar bazuar në disa dekada studimesh”, thotë mjeku Dennis Kuo në Universitetin Buffalo.

Ushqyerja me gji ka vlera ushqimore, ul infeksionet dhe është më e lirë se ushqyerja me formula.

“Ne e dimë se menjëherë pas lindjes, kur nëna e vendos fëmijën në gji, foshnja merr kolostrumin, qumështin fillestar që prodhon nëna dhe që ka përmbajtje të lartë imunoglobine që mbron fëmijën nga infeksioni. Pra ky qumësht është shumë i rëndësishëm për foshnjet dhe ushqimi vetëm me qumësht gjiri i vazhdon këto përfitime shëndetësore për foshnjen”, thotë mjekja Joan Younger Meeks.

Për gratë që përdorin formulën për foshnjet, uji i pastër është një domosdoshmëri jo vetëm për formulën, por edhe për pastrimin e shisheve. Lugët e përdorur për të matur formulën duhet gjithashtu të jenë të pastra. Nëse jo, foshnja mund të ketë diarre e cila mund të jetë fatale.

Dhe për shkak se formula është e shtrenjtë, nëse një nënë përpiqet ta zgjasë atë, foshnja nuk do të ketë mjaftueshëm për të ngrënë.

“Përfitimet e ushqyerjes me gji janë jashtëzakonisht të larta për t’u mbrojtur nga këto sëmundje”, thotë mjeku Dennis Kuo.

Foshnjet që ushqehen me qumësht gjiri kanë më pak infeksione të veshëve dhe më pak probleme të tretjes. Ata rriten ndryshe. Qumështi i gjirit i mbron fëmijët nga obeziteti më vonë në jetë.

Formulat janë përmirësuar me kalimin e kohës me shtimin e acideve yndyrore dhe proteinave më cilësore, por mjekët thonë se asgjë nuk mund ta zëvendësojë qumështin e gjirit.

“E vlerësoj faktin se formulat po përmirësohen gjithnjë e më shumë, por kam vërejtur se edhe kolegët tanë që punojnë në industrinë e formulave e pranojnë se qumështi i gjirit është standardi i artë dhe do të thoja se qumështi i gjirit është ende më i miri”.

Ushqyerja me gji gjithashtu sjell përfitime të qarta edhe për nënën. Pikë së pari, ajo zvogëlon shanset për të patur hemoragji pas lindjes.

Mjekët thonë se gratë duhet të mbështeten nga mjekët e tyre, nga familjet, komunitetet dhe nga punëdhënësit e tyre në mënyrë që të ushqejnë me sukses fëmijët e tyre – për t’u dhënë të porsalindurve shansin më të mirë për një jetë të shëndetshme. (voa)

Kërkime për trajtimin e sëmundjes së neuroneve motorike

NeuronetMjekët shpresojnë të ndryshojnë pritshmëritë për pacientët që jetojnë me sëmundjen e neuroneve motorike, sëmundja me të cilën shkencëtari i hapësirës Stephen Hawking jetoi për disa dekada.

Një raund i dytë provash klinike do të zhvillohen më vonë këtë vit, duke përdorur ilaçe për të goditur një gjen difektoz, që mjekët besojnë se mund të shkaktojë sëmundjen tek disa njerëz.

Dani Baird ka parë vëllezërit dhe motrat e saj të vdesin me sëmundjen e neuroneve motorike.

Kjo do të thotë se kur këmbët e saj filluan të dobësoheshin, Baird e dinte se kishte të njëjtin gjen difektoz të vëllezërve dhe motrave të saj.

Ajo ka formën e trashëgueshme të sëmundje së njohur edhe si skleroza laterale amiotrofike (ALS), e cila prek pesë deri në dhjetë për qind të pacientëve.

Baird thotë se kur motra e saj u diagnostikua me këtë sëmundje në moshën njëzet vjeçare, ishte një ngjarje dramatike, sepse askush nuk kishte dëgjuar për sëmundjen.

Jo shumë kohë pasi motra vdiq, vëllai i saj më i vogël filloi të kishte simptoma të dobësimit të muskujve. Ai vdiq kur ishte tridhjetë e tetë vjeç.

Pastaj me të njëjtën sëmundje u diagnostikua vëllai i saj i madh.

Familja ka një difekt në kodin gjenetik, që ndikon në prodhimin e proteinave.

Tani mjekët besojnë se e kanë identifikuar atë si një mutacion në gjenin SOD1. Ky është vetëm një nga trembëdhjetë gjenet, secili prej të cilëve studjuesit besojnë se mund të shkaktojë sëmundjen e neuroneve motorike.

Profesori i neurogjenetikës, Chris Shaw e shtyu Bairdin drejt provës klinike, por tashmë në moshën 67 vjeçare, ajo është e shqetësuar për dy vajzat dhe nipërit e saj, të cilët të gjithë kanë trashëguar gjenin problematik.

“Më tmerroi ky fakt, pasi kam parë vëllain tim me këtë sëmundje dhe dija se çfarë më priste. Isha veçanërisht e lidhur me vëllain tim të vogël dhe kam kaluar shumë kohë me të kur ishte i sëmurë. Por me të vërtetë, nuk e kam menduar kurrë se do të prekesha edhe unë nga sëmundja, prandaj, natyrisht, fillimisht shpresoja se ishte diçka tjetër, kështu ju drjejtova mjekëve“, thotë Baird duke kujtuar diagnozën.

Kjo është Qendra e Kërkimeve Biomjekësore që zhvilloi provën klinike për gjenin SOD1, në të cilën mori pjesë Baird; kjo ishte faza e parë kur përcaktohej në se ajo e kishte sëmundjen, si edhe për të përcaktuar dozën e trajtimit. Baird do të jetë në një provë të dytë që fillon më vonë këtë vit.

Profesori i neurologjisë Chris McDermott shpjegon se si funksionon kjo terapi.

“Tani kemi teknologji gjenetike të quajtur oligonukleotide antisensë, të cilat janë copa të shkurtra të materialit të ADN-së , që ne mund t’i injektojmë në palcën kurrizore, të cilat pastaj lidhen me gjenin difektoz dhe do të ndalin prodhimin e proteinës toksike”, thotë profesori.

Shkencëtarët po punojnë për prodhimin e një virusi, i cili do të prodhojë vazhdimisht një molekulë që vazhdimisht korrigjon molekulat difektoze. Një virus mund të përhapet gjerësisht përmes trurit dhe palcës kurrizore dhe të prekë qelizat problemaike në një trajtim të vetëm.

Christopher Shaw shpjegon se si funksionon terapia e tanishme:

“Ne trashëgojmë një kopje të gjenit nga të dy prindërit dhe në një kopje ka një mutacion. Pra, provat klinike me terapinë e gjeneve që janë duke u zhvilluar me antisenset, po përpiqen të godasin gjenin difektoz, pra, një nga ato kopje që prodhon proteina toksike. Nëse godasim gjenin, do të kemi më pak proteina toksike; qelizat mund të përballojnë atë sasi të vogël dhe shpresojmë që në këtë mënyrë pacientët të mbijetojnë “, shpjegon profesori.

Ndikimi i sëmundjes mund të shihet duke parë neuronet në tru.

Në një tru të shëndoshë, neuronet motorike u japin udhëzime muskujve, duke u treguar atyre se çfarë duhet të bëjnë. Me sëmundjen e neuroneve motorike mesazhet nuk arrijnë tek muskujt, ata thahen dhe dobësohen.

Në këtë laborator Dr Laura Ferraiuolo po krijon neurone nga qelizat e lëkurës, me synimin për zhvillimin e barnave për të trajtuar sëmundjen në fjalë.

“Ne marrim qelizat e lëkurës nga pacientët dhe individët që nuk kanë sëmundjen dhe i ri-programojmë këto qeliza të lëkurës në neurone. Kur prodhon neurone nga një individ i shëndetshëm, sheh se këto qeliza krijojnë një rrjet shumë të ndërlikuar “.

E kundërta është e vërtetë për neuronet e rritur nga pacientët me sëmundjen e neuroneve motorike: “Kur marrim qeliza të lëkurës nga një pacient i prekur nga sëmundja, shohim se ky rrjet është më pak i ndërlikuar dhe aktualisht ka më pak neurone. Pra, ajo që ne po përpiqemi të bëjmë në laboratorin tim, është të përdorim këtë model për të gjetur ilaçe që mund të shpëtojnë këtë lloj sjelljeje, që në të vërtetë mund të rrisë numrin e neuroneve dhe numrin e lidhjeve që qelizat krijojnë me njëra-tjetrën”, thotë Ferraiuolo.

Kjo është një përpjekje e shumëanëshme për të gjetur një trajtim për sëmundjen.

Më vonë këtë vit në Kolegjin King në Londër, do të fillojë një tjetër provë për një tjetër gjen të gabuar, i cili prek shumë më tepër pacientë me sëmundjen e neuroneve motorike.

Deri tani mjekët thonë se janë në gjendje të identifikojnë difektet e gjeneve përgjegjëse për 15 deri në 20 për qind të të gjithë pacientëve që kanë këtë sëmundje. (voa)

A munden valët zanore të ndihmojnë për mjekimet e Alzaimerit?

valet zanoreMembrana filtruese e enëve të gjakut që furnizojnë trurin, parandalon depërtimin në sistemin e qarkullimit të gjakut në tru, të mikrobeve dhe lëndëve të tjera të dëmshme. Por në të njëjtën kohë ajo pengon edhe ilaçet kundër Alzaimerit, tumorëve të trurit dhe sëmundjeve të tjera të kryejnë funksionet e tyre. Korrespondentja e Zërit të Amerikës, Faith Lapidus njofton se si studiuesit po përpiqen të gjejnë një mënyrë për të anashkaluar barrierën.

Provat me minjtë në Kolegjin Imperial në Londër, kanë treguar se valët zanore me frekuencë të lartë, që përçohen përmes një lëndë viskoze të ngjashme me atë që përdoret për sonogramën e grave shtatzëna, mund të depërtojë përmes mekanizimit filtrues të enëve të gjakut në tru.

“Mekanizmi filtrues i enëve të gjakur në tru është si një lloj roje që lejon vetëm substancat për të cilat ka nevojë truri, ndërsa patogjenët i frenon dhe nuk i lejon të kalojnë”.

Studiuesit injektojnë fllucka të vogla ajri në enët e gjakut dhe i godasin ato me valë zanore me preçizion të lartë, duke i detyruar të dridhen, në këtë mënyrë qelizat në muret e enëve të gjakut tkurren dhe lejojnë depërtimin e ilaçeve në tru.

Një studim i ngjashëm po bëhet në Qendrën për Shkencat Shëndetësore Sunnybrook në Toronto. Pacienti me alzajmer, Rick Karr është pjesë e një prove klinike që synon të zbulojë nëse valët zanore mund të krijojnë një të çarë të përkohëshme në barrierën mes gjakut dhe trurit.

Eksperimenti me zotin Karr dhe pesë pacientë të tjerë me alzajmer tregon se barriera krijoi një hapësirë, lejoi një substancë të padëmshme të depërtojë dhe u mbyll përsëri.

“U deshën vetëm dy trajtime ultrazanore për të treguar se barriera mund të hapej. Është entuziasmuese dhe jam shumë e emocionuar sepse kjo metodë hap një botë të re mundësish. Por duhet të hedhim hapa të matur, të sigurohemi që është një metodë e sigurt”.

Sapo një MRI përcakton pikën e duhur, studiuesit i drejtojnë me preçizion valët ultrazanore. Inovacione të mëtejshme do ta bëjnë edhe më të saktë këtë praktikë.

“Mund të krijojmë rrjete komplekse me mostra me shumë rrezatime, mund t’i bëjmë të vogla dhe të mëdha. Mund ta drejtojmë rrezatimin në çdo pjesë të trurit. Pra teknologjia është aq e avancuar saqë ne mund ta dërgojmë ilaçin në çdo zonë të trurit, nëse e ndërtojmë depërtuesin ashtu siç duhet”.

Mundësia për terapi është ende larg, por ndërsa sëmundje si alzajmeri bëhen një barrë përherë e më e rëndë për shumë shoqëri në gjithë botën, nevoja për një zgjidhje po i shtyn shkencëtarët që të eksplorojnë çdo alternativë të mundshme.