Kategoritë: Shëndeti

Rritja e qelizave të trurit

Uni RajsTruri i njeriut është mekanizmi më kompleks i njohur në univers, por devijimet gjenetike, dëmtimet dhe sëmundjet mund të ndikojnë tek funksionet e tij. Hulumtimet e fundit kanë treguar se truri mund të gjenerojë qeliza të reja, të quajtura neurone. Aktivitetet normale të trurit rezultojnë nga lidhja e neuroneve së bashku në rrjete komplekse dhe, siç njofton nga Hjustoni korrespondenti i Zërit të Amerikës Greg Flakus, studiuesit po përpiqen të kuptojnë më mirë se si ndodh kjo.

Duke përdorur mikroskopë dhe pajisje imazhi Amina Qutub mund të vëzhgojë qeliza të trurit në laborator dhe lidhjen mes tyre.

“Po shohim sesi qelizat që rigjenerojnë trurin formojnë rrjete aktive nervore.”

Qelizat e trurit lidhen me njëra tjetrën përmes sinjaleve kimike dhe elektrike dhe krijojnë një shumëllojshmëri proteinash që stimujojnë rritjen.

Ekipi i shkencëtares Qutub në Universitetin Rajs ndërthur fusha të tilla si biologjinë, inxhinierinë elektrike dhe nanoteknologjinë për të zbuluar misteret e funksionimit të trurit.

“Çdo qelizë këtu ndikohet nga të gjithë fqinjët e saj në mjedis. Pra, ne po testojmë se si një qelizë, kur bëhet një neuron elektrik aktiv, ndikohet nga qelizat përreth”. 

Në laborator ka një punim të artit abstrakt që është krijuar me imaxhet e rrjeteve të neuroneve duke treguar kompleksitetin e tyre të gjerë.

“Ato formojnë struktura shumë të bukura dhe komplekse. Struktura e rrjeteve të ndryshme diktohet nga funksioni që kryejnë. Po përpiqemi të kuptojmë si ndikojnë sinjalet kimike për krijimin e një strukture të caktuar dhe si kjo strukturë kimike gjeneron sinjalet elektrike që dalin nga neuronet aktive. ”

Studimi mbështetet pjesërisht nga Nisma Brain e presidentit Barack Obama prej 300 milionë dollarësh e cila është modeluar sipas Projektit Gjenomi Njerëzor.

“Kjo nismë mbështet në një farë mënyre studimin tonë. Është shkencë bazë, por hap një derë të madhe për të kuptuar më mirë trurin. ”

Si shumë njerëz në mbarë botën, Amina Qutub ka parë sesi një goditje në tru apo sëmundje si Alcajmeri mund të çrregullojnë funksionimin e trurit, prandaj ajo shpreson se ky studim do të çojë një ditë në trajtime më të mira.

“Ne po kuptojmë mekanizmin sesi këto qeliza mund të rriten përsëri dhe nga kjo mund të identifikojmë mjekime më të mira dhe të kemi objektiva më të qartë. ”

Tani për tani, ekipi është përqëndruar në ndërtimin e një modeli kompjuterik dinamik që mund t’i ndihmojë të analizojnë ndërlidhjen e mekanizmit më kompleks në botë. (voa)

Rreziqet e mjekimit të gabuar të diabetit

Isuf KaloKoma diabetike dhe koma hipoglicemike janë dy gjendje që vijnë nga mjekimi i keq i diabetit. Ato janë dy gjendje të rënda urgjente, që e çojnë jetën e diabetikut në buzën e greminës. Ç’përfaqësojnë këto dy gjendje, si shkaktohen ato?

KOMA DIABETIKE

Koma diabetike ose koma acido-ketozike është gjendja më e rëndë e diabetit insulinovartës, të lënë pa mjekim. Ajo karakterizohet me nivele shumë të larta të glicemisë, me glukozuri të theksuar dhe shfaqjen me shumicë të trupave ketonikë (acetonit) në gjak dhe urinë.

Pse dhe si zhvillohet një gjendje e tillë?

Në të sëmurët me diabet insulinovartës, kur prodhimi i insulinës mungon fare, glukoza e marrë me ushqime do të grumbullohet në gjak, meqë nuk hyn dot në qeliza dhe as depozitohet dot si dhjamë. Rritja e nivelit të glicemisë mbi 180 mg% do të bëjë që glukoza të kalojë pragun e veshkës dhe të dalë në urinë. Sa më shumë rritet glicemia, aq më shumë glukozë do të dalë në urinë. Por bashkë me të do të ikë dhe një sasi e madhe e ujit dhe e kripërave të organizmit. Trupi do të thahet, i sëmuri do të urinojë shumë dhe shpeshherë, do të ketë etje, dobësi, uri etj.

Meqë glukoza nuk hyn dot në qeliza për të plotësuar nevojat me “karburant”, trupit do t’i duhet të mobilizojë karburantet e tjera, aminoacidet dhe acidet yndyrore. Ai, pra, do të detyrohet të tresë e të ushqehet me mishin dhe dhjamin e vet. Në mungesë të insulinës, zbërthimi i dhjamrave bëhet kaq i vrullshëm, sa bashkë me acidet yndyrore vërshojnë në gjak dhe një sasi e madhe trupash ketonikë si acetoni etj. Këto, në të vërtetë, janë karburante të cilësisë së dobët, por që kanë njëkohësisht përbërje acide. Si të tilla, ato do të “helmojnë” gradualisht gjakun e më vonë qelizat e trurit deri në shfaqjen e komës që shoqërohet me humbjen e ndërgjegjes.

Koma diabetike zhvillohet relativisht ngadalë për disa ditë apo javë rresht. Kur diabeti shfaqet për herë të parë, sidomos te fëmijët apo të rinjtë, ata mund të arrijnë përnjëherë deri në komën diabetike, meqë akoma nuk e dinë se vuajnë nga kjo sëmundje. Kur i sëmuri është diabetik i diagnostikuar dhe mjekohet me insulinë, shfaqja e komës diabetike në shumicën e rasteve është kryesisht për faj apo neglizhencë të tij, nga mosmarrja e masave në kohë. Në të sëmurë të tillë, shumë ditë përpara se të ketë arritur gjendja deri në komë me humbjen e ndërgjegjes, i sëmuri ka pasur me siguri shenjat e acidoketozës diabetike, të cilën ai mund ta parandalonte e ta mjekonte me kohë.

Acidoketoza diabetike është gjithashtu çrregullim i rëndë i diabetit, por i një shkalle më të lehtë se koma diabetike. Ajo shfaqet vetëm në të sëmurët diabetikë insulinovartës që kanë ndërprerë mjekimin me insulinë ose mjekohen me doza të pamjaftueshme të saj dhe e kanë për pasojë diabetin të çrregulluar prej shumë kohe.

Cilat janë shenjat e saj?

Shenja të tilla si: etja, urinimi i shumtë dhe i shpeshtë, dobësia, rënia në peshë, mungesa e oreksit, të vjellat, dhimbjet e barkut etj., janë paralajmëruese për zhvillimin e acidoketozës. Gjetja paralelisht me këto shenja e glukozës në urinë (me shumicë) dhe e glicemisë së lartë, duhet t’ju bëjë të dyshoni seriozisht për rrezikun që ju kërcënon. Në këto raste duhet bërë analiza e urinës për aceton, e cila mund të bëhet në çdo laborator mjekësor apo edhe nga ju vetë me anë të disa shiritave reaktivë të posaçëm që quhen keto-diastiks.

Urina normale nuk ka asnjëherë aceton. Po kështu urina e diabetikëve mund të ketë herë pas here glukozë, por jo aceton. Dalja e acetonit në urinë, së bashku me një sasi të madhe glukoze, është sinjal alarmi. I sëmuri që i ka këto shenja, është tashmë në gjendje acidoketoze diabetike. Ai është akoma me ndërgjegje të ruajtur dhe gjendje të përgjithshme relativisht të mirë, por në qoftë se në këtë fazë nuk fillohet mjekim energjik, gjithçka do të rrokulliset me shpejtësi drejt komës diabetike deri në humbjen e ndërgjegjes. Në këtë fazë, për shkak të acidozës së rëndë, frymëmarrja e të sëmurëve fillon e shpeshtohet dhe fryma u mban erë acetoni, si mollët e prishura.

Shkaqet më të shpeshta që i çojnë të sëmurët diabetikë në acidozë apo komë diabetike janë ndërprerja e mjekimit të insulinës nga pakujdesia ose mungesa e njohurive për sëmundjen; dozat e papërshtatshme të saj (më të ulëta seç duhet) për një periudhë relativisht të gjatë; prishjet e shpeshta të dietës me ushqime që përmbajnë shumë sheqerna; infeksionet e të gjitha llojeve nga ato më të rëndat me temperaturë të lartë, deri nga një vatër infeksioni në rrënjën e një dhëmbi; ndërhyrjet kirurgjikale pa përgatitjet paraprake; emocionet ose traumat e tjera të forta fizike e psikike; infarkti i miokardit apo aksidente të tjera të rënda vaskulare dhe mjekimi me doza të larta e për një kohë të gjatë me ilaçe të tilla si kortizoni, që rrisin gliceminë etj.

A mund të parandalohet shfaqja e acidoketozës dhe e komës diabetike?

Parandalimi është krejtësisht i mundshëm, mjafton që i sëmuri të njohë arsyet e shfaqjes së këtyre e të marrë masa mjekuese me kohë. Të sëmurët nuk duhet të bëjnë gabime të tilla të rënda në mjekim, sidomos bërja e injeksionit të insulinës ose mospërshtatja e dozës së saj kur diabeti fillon të çrregullohet. Mënyra më e mirë e parandalimit të tyre është përshtatja e dozës së insulinës qëkurse shfaqen shenjat e para të glukozës në urinë apo tendencat për rritjen e glicemisë. Shfaqja e shenjave të tilla, si: etja, urinimi i shpeshtë, dobësia etj., që nuk kanë qenë deri atëherë, duhet t’ju tërheqin vëmendjen menjëherë për të ndjekur më me kujdes e më shpesh analizat e diabetit dhe për t’i përshtatur dozat e insulinës deri në normalizimin e tyre. Në mënyrë të veçantë duhet t’ju tërheqë vëmendjen mungesa e oreksit, të përzierat e të vjellat. Sa herë që shfaqen shenja të tilla, mos i nënvleftësoni e mos veproni me hamendje që t’i lidhni me sëmundje të tjera, por bëni me urgjencë një analizë të urinës për glukozë e aceton.

Një i sëmurë që ndjek rregullisht e me vëmendje gjendjen dhe analizat e tij, nuk mund të arrijë asnjëherë në acidozë diabetike. Përkundrazi, një i sëmurë që bie herë pas here në acidozë diabetike, i vë vetes vulën e pajustifikueshme të pakujdesisë.

A mund ta mjekojë vetë i sëmuri acidozën diabetike pasi ajo të jetë shfaqur?

Një diabetik në acidoketozë mund ta ndihmojë shumë mirë veten edhe pa praninë e ndihmën e mjekut. Sapo vëren që në analizën e urinës glukoza është pozitive e theksuar dhe acetoni po kështu pozitiv, i sëmuri, pavarësisht nëse ka bërë apo jo insulinë atë ditë, pavarësisht nga lloji dhe doza e saj, duhet të injektojë menjëherë një dozë tjetër insuline shtesë, psh. prej 20 unite njëherësh në muskul. Insulina që bëhet në këtë rast, duhet të jetë patjetër insulinë ordinere. Insulinat gjysmë të vonuara ose të vonuara nuk vlejnë për mjekimin e acidozës, sepse kanë veprim të ngadalshëm, kurse koha dhe gjendja nuk pret. Injeksioni i kësaj insuline duhet bërë jo si zakonisht nën lëkurë, por në muskul, në tul, sepse kështu mund të thithet dhe të veprojë më shpejt. Për shkak të urinimit të shumtë, lëkura e trupit thahet dhe insulina po të injektohet aty thithet shumë ngadalë.

Në rastet kur gjendja është më e rëndë, kur ka filluar të turbullohet ndërgjegjja, doza suplementare e insulinës ordinere mund të bëhet direkt në venë e të jetë më e madhe, psh. 40 unite menjëherë. Rreth 2 orë pas injektimit të kësaj doze, shihen analizat e glicemisë në një pikë gjaku të marrë në gisht dhe urina për glukozë dhe aceton. Nëse acetoni është akoma pozitiv, vazhdohet me injeksionin e insulinës ordinere çdo 2 orë, psh. nga 10-15 unite, gjithmonë në muskul. Meqë i sëmuri ka humbur shumë lëngje me urinë apo edhe me të vjella, atij duhet t’i jepen të pijë sa më shumë lëngje nga goja, qoftë edhe me përmbajtje sheqeri të pastër, si p.sh. komposto, çaj, limonata, si edhe ushqime të tilla, si: syltiash, paluze, të përgatitura me sheqer etj.

Më mirë është që i sëmuri në gjendje acidoketoze të paraqitet në qendrën më të afërt shëndetësore dhe aty të kërkojë t’i bëhen serume fiziologjike dhe tretësirë glukoze 5-10%, deri sa të zëvendësojë lëngjet që ka humbur me shumicë. Sheqeri që lejohet në këto raste në ushqim apo me serume nuk është i dëmshëm, por përkundrazi, i nevojshëm, sepse me ndihmën e insulinës së injektuar ai do të digjet e do të zhdukë trupat ketonike nga gjaku. Mjekimi me injeksionet e përsëritura të insulinës çdo 2-3 orë vazhdohet derisa të zhduket krejtësisht acetoni në urinë. Më pas, doza e insulinës rrallohet në çdo 4-6 orë, gjithmonë nën kontrollin e analizave derisa të nesërmen kalohet në mjekimin e zakonshëm. Në qoftë se gjendja e të sëmurit është shumë e rëndë, me frymëmarrje të shpeshtë dhe ndërgjegje të errësuar, duhet të transportohet me shpejtësi në qendrën mjekësore më të afërt, ku duhet mjekuar me urgjencë, sepse jeta e tij kërcënohet nga ora në orë.

A mund të shfaqet acetoni në urinë te një i sëmurë që nuk është me acidozë diabetike?

Po, vetëm në rastin e urisë së zgjatur, kur i sëmuri, për një arsye apo një tjetër, ka mbetur shumë kohë pa ngrënë. Në këto raste acetoni mund të dalë pozitiv në urinë, por karakteristike është që, në ndryshim nga gjendja e acidozës diabetike, glukoza del negative. Pra, urina në këto raste ka aceton, por jo glukozë. Mos u shqetësoni nga një analizë e tillë. Ajo nuk tregon për një gjendje të rëndë të diabetit, por për një gjendje urie të zgjatur. Trupi nga mosngrënia ka tretur dhjamrat, ato kanë prodhuar shumë trupa ketonikë (si acetoni) që kanë dalë kështu në urinë. Jo rrallë acetoni gjendet në urinën e fëmijëve jodiabetikë që kanë vjellë shumë ose nuk kanë ngrënë për një kohë të gjatë. Përderisa glukoza është negative, kjo gjendje nuk është pasojë e hiperglicemisë. Në këto raste i sëmuri nuk duhet mjekuar me insulinë, por, përkundrazi, i duhen dhënë më shumë ushqime me sheqerna ose t’i bëhet serum me glukozë. Pas kësaj, acetoni do të zhduket vetvetiu.

KOMA HIPOGLICEMIKE

Është e kundërta e komës diabetike. Ajo është pasojë e uljes tej mase të glicemisë. Zakonisht shkaktohet nga gabime në mjekim, sidomos nga teprimi i dozave të insulinës apo sulfamideve hipoglicemiante. Koma hipoglicemike është në dukje më dramatike. Ajo krijon alarm të madh si tek i sëmuri, ashtu dhe te njerëzit që e rrethojnë. Arsyeja është që kjo komë shfaqet pothuaj pa pritur, kur i sëmuri është mirë p.sh. gjatë një aktiviteti. Brenda pak çastesh ai mund të rrëzohet papritur pa ndjenja. Ai shpesh përpëlitet në konvulsione muskulare që të kujtojnë epilepsinë (“sëmundjen e tokës”), i skuqur në fytyrë e i mbytur në djersë. Një i sëmurë diabetik kur bie në komë hipoglicemike nuk e ndihmon dot më vetveten. Glicemia e tij në këto çaste është nën 50 mg%.

Fatmirësisht që organizmi ka një sërë mekanizmash që vihen automatikisht në lëvizje për të vetëkorrigjuar këtë gjendje. Në sajë të tyre, kriza gradualisht kalon. Niveli i glicemisë normalizohet dhe jo rrallë rritet edhe më shumë duke arritur në shifra tepër të larta sa bën që të shfaqet edhe glukoza në urinë. Kjo përgjigje reflektore, rritja e tepërt e glicemisë pas kalimit të gjendjes hipoglicemike, quhet efekti Somogy. Atë duhet ta njohin edhe diabetikët se jo rrallë i ngatërron në interpretimin e analizave ditore. Koma hipoglicemike jo gjithmonë kalon vetvetiu, kaq thjeshtë dhe pa pasoja. Veçanërisht në të sëmurët e moshuar ajo mund të bëhet shkak i aksidenteve vaskulare që janë kërcënuese për jetën e tyre. Si e tillë koma hipoglicemike duhet të parandalohet me çdo kusht.

Si mund të parandalohet koma hipoglicemike?

Pavarësisht nga dramaticiteti dhe shpejtësia e shfaqjes, ajo ka një sërë shenjash paralajmëruese që, po të njihen mirë nga të sëmurët dia¬betikë, bëjnë të mundur zbulimin e tyre në kohë dhe mjekimin shumë efikas.

Cilat janë shenjat e para të hipoglicemisë?

Si shenja fillestare të saj janë: dridhja e duarve, e trupit, rrahjet e shpeshta të zemrës, djersitja e theksuar, skuqja e fytyrës, errësimi i pamjes, marrje mendsh, trrullosje, ndjenjë urie si “gërryerje” apo “boshllëk” në stomak etj. Ndonjëherë shenjat e para të hipoglicemisë mund të jenë sjellja e çuditshme dhe jo e zakonshme e të sëmurit, nervozizëm pa shkak i tij, të folur pa kuptim, lëvizje të pakoordinuara të gjymtyrëve etj. Këto shenja nuk është e thënë të shfaqen të gjitha bashkë gjatë një krize të vetme apo te secili i sëmurë. Më shpesh shfaqen një, dy apo disa prej tyre. Rëndësi vendimtare ka që i sëmuri t’i njohë këto shenja e të dijë t’i vlerësojë drejt dhe në kohë. Një i sëmurë i tillë, i mësuar dhe i stërvitur di si të veprojë kur i shfaqen këto shenja, nuk arrin asnjëherë deri në humbjen e ndërgjegjes, në komën e plotë hipoglicemike. Kjo e fundit shfaqet vetëm tek ata të sëmurë që nuk i vlerësojnë shenjat e mësipërme si sinjale me shumë domethënie të uljes së sheqerit në gjak, por i keqinterpretojnë ose i nëvleftësojnë si të rastit, kalimtare apo të pa lidhura me ndryshimet e glicemisë.

Ata bëhen kështu fajtorë të drejtpërdrejtë për rënien e tyre në komë, sepse humbasin kohën më të mirë për të marrë masa mje¬kuese që e frenojnë menjëherë keqësimin e gjen¬djes dhe madje e korrigjojnë me shumë lehtësi. (Mjafton të hamë apo të pimë diçka që përmban sheqer). Gjendje të tilla hipoglicemike janë veçanërisht të rrezikshme për fëmijët e vegjël që mund të ndodhen pranë zjarrit apo në rrugë, për disa diabetikë me profesione delikate, si: shoferë, muratorë, elektricistë, polumbarë etj., ku një krizë e tillë, me turbullime të ndërgjegjes, mund të rrezikojë jetën dyfish.

Përse shkaktohet hipoglicemia?

Në të sëmurët që mjekohen me insulinë shkaqet e shfaqjes së hipoglicemisë zakonisht janë tre: gabime në dozimin dhe injektimin e insulinës; mosmarrja e mjaftueshme e ushqimeve dhe lodhja fizike më e madhe se zakonisht. Me gabimet në dozimin dhe injektimin e insulinës, kryesisht kuptojmë injektimin e një doze insuline më të madhe nga ajo që duhet, qoftë nga nxitimi i të sëmurit, nga mosparja mirë e shifrave të shiringës etj. Gabimet më të shpeshta të injektimit të insulinës që mund të japin hipoglicemi janë: injektimi i insulinës më thellë seç duhet, p.sh., jo nën lëkurë, por deri në muskul. Si pasojë e këtij injektimi më të thellë, insulina shkon më shpejt në gjak se në rastin kur bëhet nën lëkurë. Duke u thithur më shpejt, ajo vepron përpara se glukoza e ushqimeve të ketë mbërritur në gjak. Pikërisht kjo mospërputhje në kohë midis insulinës dhe ushqimeve të marra, mund të krijojë hipogliceminë; injektimi aksidental i insulinës në venë. Gjatë futjes së gjilpërës në lëkurë, përpara se të shtypim pistonin e shiringës për injektimin e insulinës është mirë që ai të tërhiqet pak dhe të kontrollohet nëse në shiringë futet gjak apo jo dhe injektimi i insulinës duhet të bëhet vetëm pasi të jemi siguruar që gjatë tërheqjes së pistonit nuk kemi thithur gjak. Kur kjo këshillë nuk respektohet, ndodh që maja e gjilpërës të jetë futur në ndonjë enë gjaku dhe kur ne shtypim pistonin, e gjithë përmbajtja e insulinës kalon drejtpërdrejt në gjak. Edhe në këtë rast, sikurse shpjeguam në rastin e injektimit të insulinës në muskul, thellë, tek i sëmuri mund të shfaqet hipoglicemia po për të njëjtën arsye.

Gabimet në dozimin e insulinës mund të ndodhin te të sëmurët që nuk kanë mësuar mirë të dozojnë me saktësi insulinën, tek ata që përdorin shiringa që nuk janë të posaçme për insulinë ose që përdorin shiringa difektoze. Duke bërë gabimisht dozë më të madhe nga ç’duhet ata natyrisht do të bien në hipoglicemi. Gabime në llojin e insulinës së injektuar: Kur i sëmuri në vend të njërës insulinë bën gabimisht një lloj tjetër, p.sh. në vend të insulinës ordinere bën insulinë semilente ose lente. Në këtë rast mund të kryqëzohet koha e veprimit maksimal të insulinës që i sëmuri ka injektuar gabimisht me kohën e veprimit maksimal të insulinës që bën më vonë i sëmuri e për pasojë do të shfaqet hipoglicemia.

Mosmarrja e mjaftueshme e ushqimeve ndodh kur i sëmuri në këtë rast mund të ketë bërë në rregull e pa gabime insulinën, por nuk ka marrë racionin e zakonshëm të ushqimit të tij. Kështu p.sh., gjatë një ekzaminimi mjekësor (radioskopi e stomakut, analiza të tjera etj), të sëmurët mund të bëjnë insulinën e mëngjesit dhe rrinë disa orë pa ngrënë. Një veprim i tillë i çon ata në gjendje hipoglicemie. Hipogliceminë mund ta favorizojë gjithashtu mosrespektimi i orarit të ngrënieve. Kështu p.sh., në rast se një i sëmurë bën insulinë ordinere në orën 7 dhe nuk e merr ushqimin brenda 10 deri 30 minutave por e merr më vonë, p.sh. në orën 8 ose 9, glukoza e ushqimeve do të vijë në gjak me vonesë, në një kohë që insulina e ka arritur kohën e maksimumit të veprimit të saj. Për pasojë i sëmuri do të bjerë në hipoglicemi.

Njëkohësisht ka rëndësi dhe sasia e ushqimeve të marra për çdo vakt, e cila duhet të jetë e tillë që të përballojë sasinë e insulinës që merr i sëmuri. Në të kundërt, kur kjo sasi është më e vogël, i sëmuri detyrimisht do të bjerë në hipoglicemi. Në disa raste edhe mosshpërndarja e rregullt e vakteve të ngrënies së ushqimit bëhet shkak për shfaqjen e hipoglicemive, sidomos kur për mjekim përdoren insulina të vonuara. Kështu, në të sëmurët që bëjnë në darkë insulinë semilenta, ngrënia e një sasie ushqimi para se të flenë, mënjanon mundësinë e shfaqjes së hipoglicemive natën.

Lodhja dhe veprimtaria fizike më e madhe se zakonisht. Shpjeguam më sipër që gjatë një aktiviteti fizik të rëndësishëm, organizmi konsumon sasi më të madhe glukoze sesa kur është në gjendje qetësie. Kështu, kur një i sëmurë diabetik kryen një punë fizike të rëndë ose aktivitet sportiv dhe nuk pakëson më parë sasinë e insulinës së injektuar ose të shtojë sasinë e ushqimeve që merr, gjithmonë ka rrezik të bëjë gjendje hipoglicemie, e cila shpesh shfaqet që gjatë kohës së aktivitetit fizik. (shekulli)

Kanceri në gjak, çfarë duhet të dimë

PicMonkey-CollageArben Ivanaj, mjek hematolog, vjen në një intervistë të gjatë për lexuesin. Janë disa sëmundje të gjakut, që relativisht kanë frekuencë të shpeshtë në popullatë. Pavarësisht se janë sëmundje të rënda kthehen në sëmundje të shërueshme, sepse duhen trajtuar sipas mekanizmit të lindjes së sëmundjes.  Konkretisht flitet për rastet kur sëmundja zbulohet që në stadet e para të shfaqjes, dhe jo në stade të rënduara. I pyetur nëse në QSUT kemi kushtet për të trajtuar sëmundjet malinje të gjakut, Ivanaj shprehet se, edhe pse ndoshta nuk kemi kushtet e vendeve të tjera evropiane, kemi të gjitha mundësitë për trajtimin e këtyre sëmundjeve.

Doktor, çfarë janë sëmundjet malinje të gjakut?

Sëmundjet malinje të gjakut ose hemopatitë janë ato që në mënyrë të zakonshme u themi kancer të gjakut. Kanceri i gjakut ndodhet në palcën kurrizore dhe çon në prishjen gjenetike të qelizave themelore. Gjithashtu, duke prishur kontrollin e prodhimit të qelizave të gjakut, bën që të ketë një akumulim të tepërt të gjakut në trup.

Çfarë i shkakton këto sëmundje?

Shkaktarët nuk dihen. Akuzojmë shumë faktorë, por asnjë prej tyre nuk mund ta akuzojmë në mënyrë të drejtpërdrejtë. Për shembull, rrezatimet në përgjithësi dhe rrezatimet bërthamore në veçanti, si shpërthimi i Çernobilit ose situatave pas bombave bërthamore në Japoni, është vërtetuar që japin sëmundje të gjakut. Për histori, vetë personi që ka zbuluar radioaktivitetin (Mari Kyri), ka vdekur nga një kancer i gjakut.

A ndikojnë faktorë të tjerë veç faktorëve të jashtëm?

Besojmë se po. Pra, është tjetër gjë që të besojmë dhe tjetër gjë ta vërtetosh këtë gjë. Jemi larg të vërtetuarit, por dimë mirë se të gjitha sëmundjet e gjakut në mekanizmin e lindjes së tyre kanë një dëmtim gjenetik. Ky dëmtim gjenetik ka ardhur si pasojë e faktorëve që kanë ndikuar nga jashtë. Mendojmë që bashkimi i këtyre dy faktorëve ka dhënë këtë dëmtim gjenetik, i cili është në origjinën e sëmundjes. Sëmundjet e gjakut fillojnë nga dëmtimi i një qelizë e vetme.

Pse një konsumator i duhanit dhe i alkoolit është më i prirur për t’u prekur nga sëmundjet e gjakut?

Këta konsumatorë mund të preken nga kanceri në përgjithësi. Dihet se konsumuesit e duhanit preken nga kanceri i mushkërive, kanceri i stomakut. Mendohet se ka ndikim edhe në kancere të tjera. Pikërisht duhani dhe alkooli janë faktorë të jashtëm, ndikues. Gjithashtu, ka të dhëna statistikore që flasin se njerëzit në qendrat urbane janë më të prirur për të pasur sëmundje malinje. Kjo vjen edhe për faktin se qendrat urbane kanë më shumë ndotës. Ajri është më i ndotur. Të gjitha produktet toksike të cilat janë në ajër mund të ndikojnë. Për shembull, ndotësit që vijnë nga makinat. Gjithashtu, janë edhe disa lloje pesticidesh, përdorimi i të cilave lidhet me frekuencën më të lartë të disa sëmundjeve të gjakut. Pra, këta faktorë që përmendëm ndikojnë, por nuk janë shkaktarë të drejtpërdrejtë. Kjo nuk do të thotë se kush jeton në qytet do të preket nga kanceri domosdoshmërisht.

Cilat janë format e trajtimit të sëmundjeve malinje të gjakut. A ekzistojnë kushtet e trajtimit të të gjitha këtyre sëmundjeve në QSUT?

Sëmundjet malinje të gjakut, në përgjithësi, janë patologji të rënda të cilat nuk shërohen në të gjithë botën. Bëjnë pjesë në sëmundjet e pashërueshme. Por sëmundjet malinje të gjakut në përgjithësi (do të them të kundërtën e asaj që thashë më parë) mund të trajtohen shumë mirë, mund të kurohen shumë mirë dhe disa prej tyre nuk ndikojnë në jetëgjatësinë totale të popullatës.

Nuk kemi asnjë mungesë, i kemi të gjitha mundësitë e kurimit?

Në Shqipëri sigurisht që nuk trajtohen si në Itali ose në Evropë, në përgjithësi. Pse nuk bëhen? Është argument tjetër. Ka mundësi të trajtohet si në Evropë? Sigurisht që po, sepse janë mundësitë. Pse nuk e bëjmë? Se nuk kemi shkuar në Evropë.

Shenjat klinike të sëmundjeve të gjakut?

Shenjat klinike variojnë nga pa simptoma deri tek një kompleksitet i madh simptomash klinike. Në përgjithësi sëmundjet malinje të gjakut ose kanë temperaturë ose kanë fenomene hemorragjike. Mund të shoqërohen edhe me fenomene të tilla, si: këputje, lodhje etj. Ose bashkimin e të gjitha këtyre simptomave së bashku.

Në çfarë stadi vijnë pacientët te doktori? A kanë ata kulturë në këtë drejtim?

Shqiptarët kanë po aq kulturë shëndetësore saç ka çdo pacient tjetër i Evropës.

Sa herë në vit duhen bërë analizat e gjakut?

Asnjëherë. Personalisht nuk besoj se kanë vlerë mjekësore.

Si mund të zbulojmë nëse vuajmë nga sëmundje të ndryshme nëse ajo nuk shfaq simptoma?

Sa herë që kemi një problem shëndetësor, duhet të drejtohemi te mjeku i familjes. Është ai që të orienton nëse duhen bërë ose jo analizat. Vendosja e mjekut të familjes në qendër, afrimi i tij me popullatën është edhe çelësi i suksesit.

Çfarë tregojnë analizat e gjakut?

Analizat e gjakut tregojnë për çrregullimet nga norma. Ky interpretim i daljes nga norma dhe kjo dalje nga norma na ndihmon që bashkë me të dhënat klinike të pacientit ndihmon për të vendosur diagnozën.

Cili është funksioni i rruazave të bardha të gjakut?

Rruazat e bardha të gjakut (leukocitet) kanë disa funksione. Kryesori është mbrojtësi nga infeksionet e ndryshme.

Çfarë tregon numri i lartë i leukociteve?

Tregon që mund të kemi një infeksion banal (na ka zënë gripi, kemi tonsilet ose infeksionet urinare), por mund të tregojë edhe që kemi sëmundje malinje të gjakut.

Po numri i ulët i leukociteve çfarë tregon?

Njëlloj.

Cili është funksioni i rruazave të kuqe të gjakut (eritrociteve)?

Funksioni kryesor i tyre është transporti i oksigjenit.

Ç’tregon numri i lartë ose i ulët i eritrociteve?

Numri i lartë i eritrociteve mund të takohet tek duhanxhinjtë, por mund të takohet dhe në sëmundjet malinje, ndërsa numri i ulët bashkë me uljen e hemoglobinës përbën atë që quhet anemi.

Çfarë do të thotë të jesh anemike?

Nëse hemoglobina është e ulur, është ajo që quhet anemi. Kjo reflektohet në këputje të përgjithshme, dobësi.

A mund të mendojë për fëmijë një grua që vuan nga anemia?

Patjetër.

A  mund të kurohet anemia?

Patjetër.

Si? Me dietë të pasur?

Ushqyerja e shëndetshme është diçka pozitive, po nuk ka lidhje me aneminë.

Çfarë tregon numri i lartë i trombocideve? Po numri i ulët?

Trombocidet shërbejnë për të mpiksur gjakun. Numri i lartë mund të vijë në terren të sëmundjeve të dyta, por mund të jetë dhe sëmundje malinje.

Ju jeni edhe pedagog? Ka vështirësi që të kryeni të dyja detyrimet, edhe atë të mjekut edhe atë të pedagogut njëkohësisht?

Është praktikë pune. Nuk ka asnjë problem. Kështu funksionon në të gjithë botën.

Defektet në fetus mund të kurohen

Tashmë është bërë e mundur të ndërhyhet dhe të korrigjohet patologjia me anë të disa sondave speciale, pa u ndërprerë shtatzënia

Defektet e lindura të zemrës mund të diagnostikohen që në jetën fetale. Që nga java e 14-të e shtatzanisë me anën e ekografisë transvaginale dhe pas 19 javësh me anë të ekografisë transabdominale është e mundur që të dihet nëse një fëmijë do të lindë me zemër të shëndoshë. Në disa qendra mjekësore të sofistikuara botërore është bërë e mundur që të ndërhyhet që në jetën fetale, pra që në barkun e nënës dhe kështu të korrigjohet patologjia me anë të disa sondave speciale pa u ndërprerë shtatzënia. Numila Maliqari (Kuneshka), shefe e shërbimit të kardiopediatrisë, shpjegon se çfarë janë sëmundjet e lindura të zemrës, sa fëmijë lindin me defekte të tilla në QSUT, rëndësia e zbulimit të këtyre defekteve që në fetus etj. E pyetur se sa operacione kryhen në vit në QSUT, doktoresha shpjegon se vitet e fundit kryhen rreth 90-100 ndërhyrje kirurgjikale të defekteve të lindura në zemër në vit. Është rritur gama e defekteve dhe është ulur mosha e pacientëve që operohen.

Cilat janë disa nga defektet e lindura kardiake që mund të ketë një fëmijë?

Defektet e lindura në zemër i klasifikojmë në disa grupe. Një pjesë e tyre janë defekte relativisht të thjeshta, si defektet e ndarëseve të dhomave ose vrimat në zemër e që përbëjnë numrin më të madh të defekteve t lindura. Vrimat, kur janë të vogla, në pjesën më të madhe mbyllen vetë gjatë vitit të parë dhe të dytë të jetës. Por, kur janë të mëdha, kërkojnë ndërhyrje kirurgjikale për t’u mbyllur. Ka defekte të tjera që shoqërohen me nxirje ose cianozë në lëkurë, gishta, duar etj. Pjesa më e madhe e defekteve të lindura sot korrigjohen me anë të ndërhyrjeve kirurgjikale. Ndërkohë që për defektet që janë shumë të rënda ose shumë komplekse edhe kirurgjia më e përparuar në botë ka arritur të bëjë vetëm operacione ndihmëse, por jo kurim total.

 Sa fëmijë lindin me defekte të tilla?

Defektet e lindura në zemër kanë një prirje rreth 7-8 raste për 1000 lindje dhe, nëse i referohemi numrit të lindjeve në shkallë vendi, kemi çdo vit 250-300 raste të reja me defekte të lindura të zemrës.

Defektet mund të zbulohen që në barkun e nënës?

Një pjesë e tyre mund të zbulohen që në barkun e nënës nëpërmjet ekzaminimit ekografik. Kjo varet nga cilësia e aparatit të ekografisë, të specializimit të mjekut që kryen ekzaminimin, konstitucioni i nënës etj.

Çfarë rëndësie ka zbulimi që në bark i defekteve?

Fillimisht kjo shërben për informimin e prindit, që fëmija do të ketë një defekt. Problemi kryesor qëndron te ato defekte që kërkojnë asistencë që në momentin e lindjes dhe është shumë e rëndësishme të dihet paraprakisht. Kështu bëhet e mundur që të transferohet gruaja shtatzanë për të lindur në një qendër terciare, dhe jo në spitale të nivelit të dytë.

A dihen shkaqet e defekteve të lindura?

Sot mjekësia akoma nuk është në gjendje të japë një përgjigje të saktë kësaj pyetjeje. Mendohet që është një shkak genetik dhe faktorë të ndryshëm, të cilët veprojnë gjatë 3 muajve të parë të shtatzënisë, që është periudha e krijimit të organeve.

Cilët mund të jenë këta faktorë?

Faktorët që akuzohen më shumë, janë sëmundjet e nënës, alkooli, duhani, medikamentet që merr nëna gjatë kësaj kohe, rrezatimet e ndryshme etj.

Evitimi i këtyre faktorëve mund të ndikojë në “moskrijimin” e defekteve?

Jo plotësisht. Është edhe faktori gjenetik që ne nuk mund ta evitojmë dot.

Çfarë është e rëndësishme, sipas jush?

Zbulimi në kohë. Sa më shpejt të diagnostikohen dhe sa më shpejt të trajtohen, aq më pak pasoja shkaktojnë në organet e tjera. Sot ne mundohemi të bëjmë një punë sa më informuese me mjekët obstetër-gjinekologë, pasi janë ata që ekzaminojnë zemrën e fëmijës ende të palindur, me mjekët neonatologë, të cilët janë mjekët që kanë kontaktin e parë më fëmijën dhe mjekët pediatër në konsultore, të cilët janë ata që ndjekin fëmijën.

Sa operacione kryhen në vit në QSUT?

Vitet e fundit në QSUT kryhen rreth 90-100 ndërhyrje kirurgjikale të defekteve të lindura në zemër në vit. Është rritur gama e defekteve dhe është ulur mosha e pacientëve që operohen. Pas ndërhyrjes këta fëmijë bëjnë një jetë normale ose afër normales, në varësi të defektit që paraqesin. Kështu, fëmijët me vrima në zemër të operuar në kohën e duhur pas operacionit, quhen të shëruar dhe bëjnë një jetë normale. Natyrisht, si çdo operacion, mund të ketë komplikacione si menjëherë ashtu edhe më pas. (shekulli / Denisa Canameti)

“Terapi gjenetike e vetëvrasjes”

kanceri-prostatesShkencëtarët kanë zbuluar një teknike terapie nëpërmjet geneve, e cila është e aftë të modifikojë qelizat e kancerit të prostatës që trupi i njeriut t’i sulmojë dhe ti vrasë ato.

Kjo teknikë shkakton një vetëshkatërrimi të qelizave tumorale, prandaj ka marrë emrin “terapia gjenetike e vetëvrasjes”. Kërkimet e shkencëtarëve amerikanë kanë parë përmirësime në 20% të pacientëve me kancer prostate pas një trajtimi 5-vjeçar.

Një ekspert i kancerit thotë se duhen më shumë studime për të gjykuar efektivitetin e saj. Kanceri i prostatës është lloji më i përhapur i kancerit tek meshkujt.

Studimi, i bërë nga shkencëtarët e Houston Methodis Hospital në Teksas, tregon se “terapia gjenetike e vetëvrasjes”, kur kombinohet me radioterapi, mund të jetë një trajtim premtues për kancerine e prostatës në të ardhmen.

Teknika përfshin qelizat e kancerit, që modifikohen gjenetikisht, duke i dërguar sinjale sistemit imunitar të pacientit për t’i sulmuar ato.

Zakonisht, trupi nuk i njeh qelizat e kancerit si armiq, prandaj ato përfshihen me qelizat e shëndetshme e normale. Ndryshe nga infeksionet, ndaj të cilave trupi reagon, sistemi imunitar nuk reagon për t’i vrarë qelizat kanceroze.

Duke përdorur një virus që transporton terapinë gjenetike në qelizat e tumorit, rezultati është se këto qeliza vetëshkatërrohen, duke lajmëruar sistemin imunitar të pacientit se është koha për një sulm masiv.

Në dy grupe prej 62 pacientësh, një grup bën dy herë terapi gjenetike, dhe grupet e tjera që kanë gjithashtu një kancer agresiv të prostatës kanë marrë trajtimin tre herë. Të dyja grupet bënë gjithashtu edhe radioterapi.

Të mbijetuarit pas pesë vitesh ishin 97% dhe 94%. Biopsia e kancerit pas dy vitesh rezultoi negative në 83% dge 79% të pacientëve të të dy grupeve. Dr. Brian Butler, nga Houston Methodist Hospital në Teksas, thotë se mund të ndryshojë mënyrën se si trajtohet kanceri.

/ Top Channel

Lindjet e parakohshme

inkubator

Lindjet parakohe janë vrasësi numër një i fëmijëve të vegjël në botë. Korrespondentja e Zërit të Amerikës Carol Pearson njofton mbi disa informacione të reja që mund të ndihmojnë të sigurojnë që më shumë foshnje të lindin në kohën e plotë.

Komplikacionet e lindjeve të parakohshme vrasin më shumë fëmijët e vegjël sesa çdo gjë tjetër.

“Disa nga sëmundjet infektive, rastet e sëmundjeve të diarresë dhe kequshqimi janë ulur – pra po bëjmë përparim në këtë drejtim. Por lindjet e parakohshme nuk po ulen. Në shumë vende ato po shtohen. “

Në mbarë botën, 15 milion fëmijë lindin para kohe çdo vit. Një milion prej tyre vdesin, por të tjerë vuajnë nga aftësitë e kufizuara afatgjata… verbimi, paraliza cerebrale, pakësimi i aftësive intelektuale dhe të tjera. 60 përqind e lindjeve të parakohshme ndodhin në Afrikë dhe Azinë Jugore. Dhe edhe pse niveli i tyre ka rënë në 11.5 përqind në Shtetet e Bashkuara, ai është ende niveli më i lartë i lindjeve të parakohsme në vendet e industrualizuara.

Organizata “March of Dimes” kërkon të ul këtë nivel me më shumë se 50 përqind në 15 vitet e ardhshme. Organizata ka financuar studime dhe ka hapur qendra kërkimore për të gjetur shkaqet e lindjeve të parakohshme dhe mënyrat për t’i parandaluar ato. Shkencëtarët në Universitetin Stanford zbuluan një ndryshim në bakterien e organit prodhues të femrës që mund të jetë kritik në kuptimin e lindjeve të parakohshme.

“Në Stanford, u zbulua se gratë që lindin para kohe kishin një lloj tjetër mikroorganizmash sesa gratë që lindën në kohë.” 

Një studim tjetër zbuloi një përfitim kur lindjet janë një vit e gjysmë larg njëra tjetrës.

“Trupi i gruas kërkon rreth 18 muaj mëkëmbje mes shtatëzanive.”

Më pak se 18 muaj rritet rreziku i lindjeve parakohe. Rrugë të tjera për të pakësuar rrezikun e lindjeve të parakohshme përfshin lënien e duhanit dhe kujdesi i mirë paralindjes, ushqimi dhe stërvitja. Megjithatë mjekët nuk e dinë shkakun e gjysmës së lindjeve të parakohshme.

Pjesa tjetër do të varet nga zbulimet e reja përmes kërkimeve.

“Do të jetë vërtet një hap i madh i njerëzimit nëse ne mund të parandalojmë miliona lindje të parakohshme dhe të shpëtojmë mijëra jetë.”

Synimi është foshnje më të shëndetshme që do të kërkonin më pak kujdes shëndetësor dhe që do të bëhen qytetarë më produktivë. (voa)

Studim mbi trajtimin e Alcajmerit

alcajmerZemrimi i tepruar dhe dhuna janë të zakonshme tek pacientët me Alcajmer. Por studiuesit thonë se mund të kenë gjetur një mënyrë për trajtimin e zemërimit tek pacientët përmes kombinimit të ilaçeve.

Prindërit e Laurie Gabellos vuajnë nga Alzajmeri dhe shpesh zemërohen. Babai i saj ka formën më të zakonshme të çrregullimeve nga kjo sëmundje.

“Kur njerëzit vijnë ta ndihmojnë të lahet apo për kujdesin e përditshëm shëndetësor, ai zemërohet shumë. Zemërohet pamasë për çdo gjë.”  

Pacientët me Alcajmer mund të bërtasin me zë të lartë, përdorin fjalë fyese e madje mund të bëhen të dhunshëm. Mjeku Jeffrey Cummings është me Klinikën e Klivlandit.

“Zemërimi është një prej aspekteve më paaftësues. Prek jetën e pacientit dhe ndërhyn në aftësitë e  infermieres për t’u kujdesur për atë pacient. Degradon cilësinë e jetës së pacientit po ashtu edhe të kujdestarit.” 

Zoti Cummings drejtoi studimin lidhur me efektin e përzjerjes së dy ilaçeve që aktualisht janë në përdorim.  Dextro-methorphan përdoret kundër të ftohurit dhe quini-dine përdoret për rregullimin e rrahjeve të zemërs.

Studiuesit zhvilluan një provë ku të gjithë pjesmarrësit me Alcajmer tregonin shenja zemërimi. Disa morën përzjerjen e ilaçeve dhe të tjerë tablet pa efekte.

“Kombinimi i ilaçeve kishte efekt të konsiderueshëm në reduktimin e zemërimit. Ndërsa tableta placibo, pa efekte, kishte efekte shumë  më të vogla.” 

Mjeku thotë se nga kjo gjetje përfitojnë edhe kujdestarët e pacientëve.

“Po ashtu u reduktua edhe stresi që përjetojnë kujdestarët e pacientëve të trajtuar me kombinimin e dy ilaçeve.” 

Studime të mëtejshme janë të nevojshme para se rezultatet t’i paraqiten për miratim Administratës amerikane për Ilaçet dhe Ushqimet. Studimi është publikuar në  Revistën e Shoqatës Mjekësore Amerikane, JAMA. (voa)

Ndotja e ajrit shkakton vdekje të parakohshme

ndotja me filterNdotja e ajrit vazhdon të dëmtojë shëndetin e përgjithshëm të evropianëve dhe ul cilësinë e jetës dhe jetëgjatësinë.

Ndotja e ajrit përbën sipas Agjencisë Evropiane të Mjedisit (EEA) “rrezikun më të madh shëndetësor të varur prej mjedisit në Evropë”. Ndotja e ajrit u shkurton jetën njerëzve. Përveç kësaj, ajo favorizon sëmundje të rënda si sëmundje të zemrës, të rrugëve të frymëmarrjes dhe kancerin.

Në një raport të ri të publikuar për Konferencën e Klimës në Paris nga EEA në Kopenhagë, vlerësohet se 430,000 vdekje të parakohshme në vit në Evropë lidhen me ndotjen e ajrit.

“Ndotja e ajrit vazhdon të dëmtojë shëndetin e përgjithshëm të evropianëve dhe ul cilësinë e jetës dhe jetëgjatësinë”, thotë drejtori ekzekutiv i EEA-s Hans Bruyninckx.” Kjo ka gjithashtu ndikim të konsiderueshëm për rritjen e kostove për kujdesin mjekësor dhe për shkak të mungesave në punë për arsye shëndetësore redukton edhe produktivitetin e të gjithë ekonomisë.”

auspuchTë prekur sidomos banorët e qyteteve

Siç del nga raporti, shumica e banorëve të qyteteve evropiane janë të ekspozuar ndaj ndotësve të ajrit në një nivel që nga Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSH) konsiderohet i rrezikshëm. Ndër ndotësit më problematike që ndikojnë në shëndetin e njeriut janë pluhuri i imët, dioksidi i azotit (NO2) dhe ozoni troposferik (O3). Këto lëndë janë të dëmshme edhe për bimët.

Burimi kryesor i sëmundjeve dhe i vdekjeve të parakohëshme në Evropë është pluhuri i imët, që ka një diametër prej 2,4 mikrometër dhe hyn ërmes hundës në gjak dhe në mushkri. Ky lloj pluhuri shkaktohet prej motorëve me naftë dhe prej fërkimit të frenave, të gomave të makinave dhe të asfaltit. Po ashtu edhe prej termocentralëve me qymyr, sobave dhe prej qarkullimit të anijeve dhe të avionve. Prej tij sipas ekspertëve kanë gjetur vdekjen e parakohëshme në Evropë rreth 432.000 vetë në vitin 2012.

ajri i ndotur tymAutomjetet përgjegjëse për dioksidin e azotit dhe ozonin në qytete

Shumë të larta janë edhe vlerat e dioksidit të azotit (NO2) dhe ozonit në qytete. Ato shkaktojnë dhimbje koke, marrje fryme, marrje mendsh dhe impotencë.

98 për qind e popullsisë urbane në vendet e BE-së ka qenë e ekspozuar në vitin 2013 ndaj përqendrimeve të ozonit “që janë mbi rekomandimet e OBSH-së” thuhet në raportit. Përveç kësaj edhe përqendrimi i dioksidit të azotit ishte mbi vlerat që rekomandon OBSH-ja dhe kërkesat e BE-së.

Ekspertët rekomandojnë që të respektohen normat e cilësisë së ajrit që rekomandon OBSH-ja. (dw)

Zbulimi i një kure kundër kancerit

infusioniKanceri ka qenë një hije e frikshme gjatë gjithë ekzistencës së njerëzimit. Në shumë vende të botës kanceri po shndërrohet në sëmundjen me ritmet më të larta të vdekshmërisë. Ndërsa zyrarët e shëndetit publik u bien këmbanave të alarmit për koston njerëzore e financiare në rritje të kësaj sëmundjeje, në laboratore kërkimore po punohet për kura të reja që premtojnë t’i gjejnë një zgjidhje sëmundjes.

Prej shekujsh diagnostikimi me kancer ishte ogur i një vdekjeje të parakohëshme për pacientin. Por prognoza ka ndryshuar. Sot pacientët jetojnë më gjatë se kurrë, dhe në shumë raste i kthehen një jete normale, pas kurimit të plotë nga kanceri.

Dr. William Nelson, drejtor i Qendrës Kërkimore për Kancerin pranë Universitetit Johns Hopkins, thotë se kurimi i kancerit nuk është më utopi:

“E ardhmja e trajtimit të kancerit është jashtëzakonisht e shkëlqyer. Mendoj se terapitë që kemi zhvilluar prej mbi 50 vjetësh kanë filluar të japin rezultat dhe shoh mundësi të pafundme në avancimet që mund të arrijmë në të ardhmen”.

 

Teknologjia moderne ka ofruar një njohje shumë më të thellë të kancerit nga pikëpamja biologjike dhe patologjike. Dr. Elizabeth Platz është epidemiologe në Qendrën Kërkimore Sidney Kimmel. Ajo thotë se studimet gjenetike kanë zbërthyer të fshehtat e sëmundjes dhe kanë hapur pista për të parandaluar kancerin si dhe për gjetjen e kurave për shërimin e tij:

“Tani jemi në një etapë të re. E kuptojmë gjenomin shumë më mirë. Vazhdimisht dalin zbulime të reja mbi elementë specifikë në përbërjen gjenetike që lidhen me rrezikun nga kanceri”.

 

Një armatë onkologësh, epidemiologësh, imunologësh e specialistësh të fushave të tjera analizojnë patologjinë e llojeve të ndryshme të kancerit, ku fshehen edhe misteret e kurave për të ardhmen:

“Kancerat, siç e kemi ditur prej kohësh, janë defekte që shfaqen në gjenet e pacientit. Gjenet janë elementët përbërës të qelizave dhe të gjithë indeve të trupit; kur gjenet kanë defekte, qelizat kanceroze shtohen; ato përhapen në pjesë të trupit ku nuk duhet të jenë në një masë të tillë që përbën kërcënim për jetën. Megjithëse e dinim këtë fakt prej kohësh, vetëm gjatë 10 vjetëve të fundit kemi arritur të përdorim teknologjinë  për të identifikuar të gjitha gjenet defektoze për një kancer të caktuar dhe ta përdorim këtë informacion për të përgatitur një regjim mjekësor për të kuruar atë pacient të caktuar”.

Kura kundër kancerit nuk do të jetë një ilaç i vetëm, por një kombinim terapish e praktikash për parandalimin, diagnostikimin e hershëm, trajtimin dhe përfundimisht kurimin e sëmundjes:

“I think that ultimately we will be able to cure all cancers in all people”.

Nuk është larg dita, thotë doktori, kur mjekësia do të arrijë të kurojë të gjitha llojet e kancerit tek të gjithë pacientët. (voa)

Charlie SheenNjerëzit në mbarë botën po zhvillojnë aktivitete, po testohen dhe promovojnë ndërgjegjësimin për Sidën në Ditën Botërore të sëmundjes. Por siç njofton korrespondentja e Zërit të Amerikës Carol Pearson, mosinformimi dhe stigma ende pengojnë luftën ndaj epidemisë.

Më shumë se 35 milion njerëz në mbarë botën kanë virusin Hiv që shkakton Sidën. Sida është e trajtueshme dhe e parandalueshme.

Me ilaçet dhe kujdesin e duhur shëndetësor, njerëzit me virusin Hiv mund të bëjnë një jetë normale.

Në nëntor, aktori Charlie Sheen njoftoi se është i prekur nga virusi.

Rodney McCoy është aktivist për Sidën me Nova Salud, një organizatë që jep këshilla dhe shërbime edukimi për virusin në rrethinat e Uashingtonit.  Reagimi i tij ndaj intervistës së Charlie Sheen? – Pozitiv.

“Ajo që më pëlqeu ishte çiltërsia dhe sinqeriteti i tij”.

“Jam në një industri ku nuk është problem dhe bile ke përfitime të jetosh me virusin Hiv. Shumë nga njerëzve nuk e kanë këtë luks,” thotë aktivisti McCoy.

Sheen njoftoi gjendjen e tij pasi po i bëhej shantazh nga një grua që mori foto të ilaçeve të tij dhe kërcënoi t’i shiste.

“Mendoj se çështja këtu është stigma. Fakti që atij i bëhej shantazh të tregon se të flasësh për virusin Hiv nuk është e lehtë,” thotë McCoy.

Në një letër, Sheen përshkruan turpin që ndjeu kur u diagnostikua.

“Ka shumë njerëz dhe këtu përfshij edhe veten, që kur diagnostikohen, gjëja e parë që u duhet të përballojnë është turpi, si do t’u thuash njerëzve? A do t’u thuash njerëzve? Si do t’u thuash?,” thotë aktivisti McCoy.

Ai thotë gjithashtu se është e vështirë të kapërdish fjalën me tre shkronja.

“Më ra si bombë. U diagnostikova 14 vjet më parë. Të dëgjosh fjalët ‘ke virusin HIV’. Po po. Ajo fjalë dhe çdo gjë që lidhet me të është vështirë të kapërdihet,” tregon aktivisti McCoy.

“Të tjerë vijnë dhe thonë, ‘faleminderit Charlie. Faleminderit që fillove diskutimin,'” thotë aktori Sheen.

“Mendimi im i parë ishte amator. Je një qënie tjetër. Je i ri në lojë. Por në të njëjtën kohë, kuptova se Charlie përfaqëson një komunitet që ne nuk e lidhim me virusin Hiv. Pra si një heteroseksual i bardhë me para, ai do të arrij tek njerëz, që unë si afrikano-amerikan homoseksual nuk mundem”.

Nuk mund të thuash se kush ka virusin Hiv, dhe shumë nga ata që e kanë nuk e dinë. Në Shtetet e Bashkuara, zyrtarët e shëndetësisë, llogarisin se më shumë se 10 përqind e të infektuarve me virusin Hiv nuk e dinë që e kanë atë. (voa)

Yndyrat dhe kolesteroli, si të ushqehemi

yndyrnatNjë nga problemet më të shpeshta që na shqetëson për shëndetin tonë është niveli i lartë i yndyrave dhe kolesterolit në gjak, që diagnostikohen pasi bëjmë analizat e gjakut. Dietologia klinike Rolina Naço shpjegon gjithçka duhet të kemi parasysh.

Të lipidograma (analizat e yndyrnave në gjak) shikojmë disa tregues të yndyrave të gjakut, nëse janë në normat normale apo jo. Analizat duhet të bëhen esëll në mëngjes dhe rekomandohet të mos kemi konsumuar një darkë më shumë kalori dhe të pasur në produkte me shumë yndyrë shtazore (mish, gjalpë, proshutë, ëmbëlsira) kryesisht, por edhe bimore (vaj ulliri, misri, luledielli, fruta të thata, ullinj etj). Në shumicën e rasteve yndyrat e larta lidhen me mënyrën e të ushqyerit, si dhe mënyrën e jetesës. Aty mund të veprojmë më lehtë për t’i ulur ato me dietë dhe aktivitet fizik.

Raporti i kolesterolit të lartë jo gjithmonë lidhet me mbipeshë ose kequshqyerje. Ka raste në të cilat kolesteroli LDL lidhet me prodhimin e tepërt të kolesterolit endogen, pasi 80% prodhohet vetë nga organizmi dhe 20% është e varur nga ushqimet dhe masa e tyre që ne konsumojmë. Në këto raste kolesteroli LDL mund të jetë shumë mbi normën, edhe pse nuk e justifikon pesha apo mënyra e të ushqyerit. Kjo vjen si pasojë e anës gjenetike ose të faktorëve të tjerë shëndetësorë dhe duhet patjetër të konsultohemi me një mjek, pasi përbën rrezik për shëndetin dhe jetën, duke qenë se lidhet fort me sëmundjet kardiovaskulare. Në shumicën e rasteve patologjike të hiperlipidemisë, merret mjekim. Në rastet në të cilat yndyrat janë të larta dhe nuk bashkëshoqërohen me sëmundje të tjera, mund të rikthehen në nivele normale me dietë dhe aktivitet fizik.

Por kujdes, në të dyja rastet nuk duhet neglizhuar dhe të qëndrojmë për kohë të gjatë me nivelin e yndyrave mbi normë, pasi kjo do të sjellë shqetësime shëndetësore. Shumë nga ne pasi marrim analizat dhe konsultohemi me mjekun që na rekomandon të bëjmë kujdes në konsumimin e yndyrave, mendojmë se nuk e teprojmë dhe se ushqehemi me pak yndyrë. Për të kontrolluar më mirë veten për të parë se çfarë hamë dhe sa, do të ishte mirë të mbajmë një ditar ushqimor dhe të shënojmë ushqimet që konsumojmë, si dhe sasinë. Me ndihmën e një dietologu mund të konsultoheni dhe të shikoni cilat kanë përmbajtje të lartë në yndyrë dhe në kolesterol, por dhe në cilat masa ose frekuenca duhen të konsumohen. Mund ta mbajmë këtë ditar për një javë dhe të shënojmë ushqimet me poshtë të cilat kanë një përmbajtje të lartë në yndyrë dhe në kolesterole. Më pas të shikojmë nëse mund të bëjmë përmirësime te zgjedhjet.

Më poshtë janë ushqimet me pëmbajtje të lartë yndyre të ndara në katër kategori:

Djath dhe bulmet me yndyrë të plotë (qumësht–kos me 3.5% yndyrë, panë, ajkë qumështi, akullore etj)

Yndyrë shtazore (mish qingji, gici, viçi, proshutë, sallam, mish të grirë, salçiçe, mish të skuqur, gjalpë etj).

Ushqime të gatshme (ushqime të cilat nuk janë të përgatitura në shtëpi, por në fast food ose në restorant, shpeshherë kanë përmbajtje të lartë yndyre), si: pica, byrek, sanduiç etj.

Produkte të ndryshme, si: kek, biskota, briosh, ëmbëlsira etj.

Qëllimi i parë për të ulur nivelin e yndyrave është reduktimi gradual i produkteve më lart. Pra, nëse çdo ditë konsumojmë një ushqim nga kategoritë më lart, duhet të vëmë qëllim që ta konsumojmë 2-3 herë në javë dhe më pak deri sa të konsumohet më rrallë. Reduktimi gradual i ushqimeve më lart është me rezultative se ndërprerja e tyre për një periudhë. Kjo nëse nuk kemi risk të lartë nga sëmundje të tjera. Duke qenë se ne ndryshojmë mënyrën e të ushqyerit, që do të thotë bëhet “zakon”, derisa ne i reduktojmë ato për një periudhë, më pas i rifillojmë dhe i konsumojmë po prapë mjaft, shpesh niveli i yndyrave në gjak do të kthehet përsëri.

Këshilla praktike për të ulur kolesterolin:

    • Preferoni bulmet të skremuar që shkruajnë 1-2% yndyrë (qumësht-kos).
    • Preferoni gjizë, djath nape ose djath kaçkavall me qumësht të skremuar ose të shkruajë që është me yndyrë të reduktuar (por kujdes përsëri nuk duhet ta teprojmë në sasi).

 

    • Evitoni yndyrën e dukshme si dhjamin e dukshëm në mish, lëkurën e mishit të pulës ose yndyrën që është në lëngun e mishit.
    • Preferoni për të gjitha gatimet vetëm vaj ulliri. Mirë është që vaji i ullirit të shtohet në fund të gatimit dhe të evitohet skuqja ose ndryshe kaurdisja.
    • Preferoni pjekjen në furrë për të evituar gatimet që skuqen.
    • Konsumoni 2 herë në javë mishin e peshkut të pjekur në furrë ose në skarë (jo të skuqur)
    • Sardelet, salmoni, levreku, ngjala janë me yndyrë të mirë (acide yndyrore omega 3-6) të cilat ndihmojnë në uljen e yndyrave. Por përsëri kujdes sasinë.
    • Konsumoni një mini vakt fruta të thata si 10 kokrra bajame ose arra, ose lajthi.
    • Evitoni totalisht ushqimet e skuqura, si: patate, mish, vezë dhe perime. Zëvendësojini me ato të pjekura në furrë ose edhe më mirë në avull.
    • Evitoni ose ulni konsumin e ëmbëlsirave, sidomos ato që kanë krem-pana, shumë sherbet, gjalpë, miell, shumë sheqer. Preferoni ato të bëra vetë në sasi të vogël dhe me përbërës natyralë si vaj ulliri, fruta të thata, qumësht të skremuar, miell integral ose tërshërë me fruta të freskëta.
    • Evitoni salcat e gatshme, si: majoneza, pana etj
    • Preferoni makarona integrale me salcë domate me perime me vaj ulliri dhe kujdes përsëri te sasia.
    • Konsumoni perime në çdo vakt kryesor, si dreka dhe darka.
  • Çdo ushqim me përbërje brumi zëvendësojeni me produkte integrale, si: makarona integrale, oriz integral, bukë integrale. Drithërat e mëngjesit zgjidhini pa sheqer dhe integrale.

(Denisa Canameti/shekulli)