Kategoritë: Shëndeti

Lindjet e parakohshme

inkubator

Lindjet parakohe janë vrasësi numër një i fëmijëve të vegjël në botë. Korrespondentja e Zërit të Amerikës Carol Pearson njofton mbi disa informacione të reja që mund të ndihmojnë të sigurojnë që më shumë foshnje të lindin në kohën e plotë.

Komplikacionet e lindjeve të parakohshme vrasin më shumë fëmijët e vegjël sesa çdo gjë tjetër.

“Disa nga sëmundjet infektive, rastet e sëmundjeve të diarresë dhe kequshqimi janë ulur – pra po bëjmë përparim në këtë drejtim. Por lindjet e parakohshme nuk po ulen. Në shumë vende ato po shtohen. “

Në mbarë botën, 15 milion fëmijë lindin para kohe çdo vit. Një milion prej tyre vdesin, por të tjerë vuajnë nga aftësitë e kufizuara afatgjata… verbimi, paraliza cerebrale, pakësimi i aftësive intelektuale dhe të tjera. 60 përqind e lindjeve të parakohshme ndodhin në Afrikë dhe Azinë Jugore. Dhe edhe pse niveli i tyre ka rënë në 11.5 përqind në Shtetet e Bashkuara, ai është ende niveli më i lartë i lindjeve të parakohsme në vendet e industrualizuara.

Organizata “March of Dimes” kërkon të ul këtë nivel me më shumë se 50 përqind në 15 vitet e ardhshme. Organizata ka financuar studime dhe ka hapur qendra kërkimore për të gjetur shkaqet e lindjeve të parakohshme dhe mënyrat për t’i parandaluar ato. Shkencëtarët në Universitetin Stanford zbuluan një ndryshim në bakterien e organit prodhues të femrës që mund të jetë kritik në kuptimin e lindjeve të parakohshme.

“Në Stanford, u zbulua se gratë që lindin para kohe kishin një lloj tjetër mikroorganizmash sesa gratë që lindën në kohë.” 

Një studim tjetër zbuloi një përfitim kur lindjet janë një vit e gjysmë larg njëra tjetrës.

“Trupi i gruas kërkon rreth 18 muaj mëkëmbje mes shtatëzanive.”

Më pak se 18 muaj rritet rreziku i lindjeve parakohe. Rrugë të tjera për të pakësuar rrezikun e lindjeve të parakohshme përfshin lënien e duhanit dhe kujdesi i mirë paralindjes, ushqimi dhe stërvitja. Megjithatë mjekët nuk e dinë shkakun e gjysmës së lindjeve të parakohshme.

Pjesa tjetër do të varet nga zbulimet e reja përmes kërkimeve.

“Do të jetë vërtet një hap i madh i njerëzimit nëse ne mund të parandalojmë miliona lindje të parakohshme dhe të shpëtojmë mijëra jetë.”

Synimi është foshnje më të shëndetshme që do të kërkonin më pak kujdes shëndetësor dhe që do të bëhen qytetarë më produktivë. (voa)

Studim mbi trajtimin e Alcajmerit

alcajmerZemrimi i tepruar dhe dhuna janë të zakonshme tek pacientët me Alcajmer. Por studiuesit thonë se mund të kenë gjetur një mënyrë për trajtimin e zemërimit tek pacientët përmes kombinimit të ilaçeve.

Prindërit e Laurie Gabellos vuajnë nga Alzajmeri dhe shpesh zemërohen. Babai i saj ka formën më të zakonshme të çrregullimeve nga kjo sëmundje.

“Kur njerëzit vijnë ta ndihmojnë të lahet apo për kujdesin e përditshëm shëndetësor, ai zemërohet shumë. Zemërohet pamasë për çdo gjë.”  

Pacientët me Alcajmer mund të bërtasin me zë të lartë, përdorin fjalë fyese e madje mund të bëhen të dhunshëm. Mjeku Jeffrey Cummings është me Klinikën e Klivlandit.

“Zemërimi është një prej aspekteve më paaftësues. Prek jetën e pacientit dhe ndërhyn në aftësitë e  infermieres për t’u kujdesur për atë pacient. Degradon cilësinë e jetës së pacientit po ashtu edhe të kujdestarit.” 

Zoti Cummings drejtoi studimin lidhur me efektin e përzjerjes së dy ilaçeve që aktualisht janë në përdorim.  Dextro-methorphan përdoret kundër të ftohurit dhe quini-dine përdoret për rregullimin e rrahjeve të zemërs.

Studiuesit zhvilluan një provë ku të gjithë pjesmarrësit me Alcajmer tregonin shenja zemërimi. Disa morën përzjerjen e ilaçeve dhe të tjerë tablet pa efekte.

“Kombinimi i ilaçeve kishte efekt të konsiderueshëm në reduktimin e zemërimit. Ndërsa tableta placibo, pa efekte, kishte efekte shumë  më të vogla.” 

Mjeku thotë se nga kjo gjetje përfitojnë edhe kujdestarët e pacientëve.

“Po ashtu u reduktua edhe stresi që përjetojnë kujdestarët e pacientëve të trajtuar me kombinimin e dy ilaçeve.” 

Studime të mëtejshme janë të nevojshme para se rezultatet t’i paraqiten për miratim Administratës amerikane për Ilaçet dhe Ushqimet. Studimi është publikuar në  Revistën e Shoqatës Mjekësore Amerikane, JAMA. (voa)

Ndotja e ajrit shkakton vdekje të parakohshme

ndotja me filterNdotja e ajrit vazhdon të dëmtojë shëndetin e përgjithshëm të evropianëve dhe ul cilësinë e jetës dhe jetëgjatësinë.

Ndotja e ajrit përbën sipas Agjencisë Evropiane të Mjedisit (EEA) “rrezikun më të madh shëndetësor të varur prej mjedisit në Evropë”. Ndotja e ajrit u shkurton jetën njerëzve. Përveç kësaj, ajo favorizon sëmundje të rënda si sëmundje të zemrës, të rrugëve të frymëmarrjes dhe kancerin.

Në një raport të ri të publikuar për Konferencën e Klimës në Paris nga EEA në Kopenhagë, vlerësohet se 430,000 vdekje të parakohshme në vit në Evropë lidhen me ndotjen e ajrit.

“Ndotja e ajrit vazhdon të dëmtojë shëndetin e përgjithshëm të evropianëve dhe ul cilësinë e jetës dhe jetëgjatësinë”, thotë drejtori ekzekutiv i EEA-s Hans Bruyninckx.” Kjo ka gjithashtu ndikim të konsiderueshëm për rritjen e kostove për kujdesin mjekësor dhe për shkak të mungesave në punë për arsye shëndetësore redukton edhe produktivitetin e të gjithë ekonomisë.”

auspuchTë prekur sidomos banorët e qyteteve

Siç del nga raporti, shumica e banorëve të qyteteve evropiane janë të ekspozuar ndaj ndotësve të ajrit në një nivel që nga Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSH) konsiderohet i rrezikshëm. Ndër ndotësit më problematike që ndikojnë në shëndetin e njeriut janë pluhuri i imët, dioksidi i azotit (NO2) dhe ozoni troposferik (O3). Këto lëndë janë të dëmshme edhe për bimët.

Burimi kryesor i sëmundjeve dhe i vdekjeve të parakohëshme në Evropë është pluhuri i imët, që ka një diametër prej 2,4 mikrometër dhe hyn ërmes hundës në gjak dhe në mushkri. Ky lloj pluhuri shkaktohet prej motorëve me naftë dhe prej fërkimit të frenave, të gomave të makinave dhe të asfaltit. Po ashtu edhe prej termocentralëve me qymyr, sobave dhe prej qarkullimit të anijeve dhe të avionve. Prej tij sipas ekspertëve kanë gjetur vdekjen e parakohëshme në Evropë rreth 432.000 vetë në vitin 2012.

ajri i ndotur tymAutomjetet përgjegjëse për dioksidin e azotit dhe ozonin në qytete

Shumë të larta janë edhe vlerat e dioksidit të azotit (NO2) dhe ozonit në qytete. Ato shkaktojnë dhimbje koke, marrje fryme, marrje mendsh dhe impotencë.

98 për qind e popullsisë urbane në vendet e BE-së ka qenë e ekspozuar në vitin 2013 ndaj përqendrimeve të ozonit “që janë mbi rekomandimet e OBSH-së” thuhet në raportit. Përveç kësaj edhe përqendrimi i dioksidit të azotit ishte mbi vlerat që rekomandon OBSH-ja dhe kërkesat e BE-së.

Ekspertët rekomandojnë që të respektohen normat e cilësisë së ajrit që rekomandon OBSH-ja. (dw)

Zbulimi i një kure kundër kancerit

infusioniKanceri ka qenë një hije e frikshme gjatë gjithë ekzistencës së njerëzimit. Në shumë vende të botës kanceri po shndërrohet në sëmundjen me ritmet më të larta të vdekshmërisë. Ndërsa zyrarët e shëndetit publik u bien këmbanave të alarmit për koston njerëzore e financiare në rritje të kësaj sëmundjeje, në laboratore kërkimore po punohet për kura të reja që premtojnë t’i gjejnë një zgjidhje sëmundjes.

Prej shekujsh diagnostikimi me kancer ishte ogur i një vdekjeje të parakohëshme për pacientin. Por prognoza ka ndryshuar. Sot pacientët jetojnë më gjatë se kurrë, dhe në shumë raste i kthehen një jete normale, pas kurimit të plotë nga kanceri.

Dr. William Nelson, drejtor i Qendrës Kërkimore për Kancerin pranë Universitetit Johns Hopkins, thotë se kurimi i kancerit nuk është më utopi:

“E ardhmja e trajtimit të kancerit është jashtëzakonisht e shkëlqyer. Mendoj se terapitë që kemi zhvilluar prej mbi 50 vjetësh kanë filluar të japin rezultat dhe shoh mundësi të pafundme në avancimet që mund të arrijmë në të ardhmen”.

 

Teknologjia moderne ka ofruar një njohje shumë më të thellë të kancerit nga pikëpamja biologjike dhe patologjike. Dr. Elizabeth Platz është epidemiologe në Qendrën Kërkimore Sidney Kimmel. Ajo thotë se studimet gjenetike kanë zbërthyer të fshehtat e sëmundjes dhe kanë hapur pista për të parandaluar kancerin si dhe për gjetjen e kurave për shërimin e tij:

“Tani jemi në një etapë të re. E kuptojmë gjenomin shumë më mirë. Vazhdimisht dalin zbulime të reja mbi elementë specifikë në përbërjen gjenetike që lidhen me rrezikun nga kanceri”.

 

Një armatë onkologësh, epidemiologësh, imunologësh e specialistësh të fushave të tjera analizojnë patologjinë e llojeve të ndryshme të kancerit, ku fshehen edhe misteret e kurave për të ardhmen:

“Kancerat, siç e kemi ditur prej kohësh, janë defekte që shfaqen në gjenet e pacientit. Gjenet janë elementët përbërës të qelizave dhe të gjithë indeve të trupit; kur gjenet kanë defekte, qelizat kanceroze shtohen; ato përhapen në pjesë të trupit ku nuk duhet të jenë në një masë të tillë që përbën kërcënim për jetën. Megjithëse e dinim këtë fakt prej kohësh, vetëm gjatë 10 vjetëve të fundit kemi arritur të përdorim teknologjinë  për të identifikuar të gjitha gjenet defektoze për një kancer të caktuar dhe ta përdorim këtë informacion për të përgatitur një regjim mjekësor për të kuruar atë pacient të caktuar”.

Kura kundër kancerit nuk do të jetë një ilaç i vetëm, por një kombinim terapish e praktikash për parandalimin, diagnostikimin e hershëm, trajtimin dhe përfundimisht kurimin e sëmundjes:

“I think that ultimately we will be able to cure all cancers in all people”.

Nuk është larg dita, thotë doktori, kur mjekësia do të arrijë të kurojë të gjitha llojet e kancerit tek të gjithë pacientët. (voa)

Charlie SheenNjerëzit në mbarë botën po zhvillojnë aktivitete, po testohen dhe promovojnë ndërgjegjësimin për Sidën në Ditën Botërore të sëmundjes. Por siç njofton korrespondentja e Zërit të Amerikës Carol Pearson, mosinformimi dhe stigma ende pengojnë luftën ndaj epidemisë.

Më shumë se 35 milion njerëz në mbarë botën kanë virusin Hiv që shkakton Sidën. Sida është e trajtueshme dhe e parandalueshme.

Me ilaçet dhe kujdesin e duhur shëndetësor, njerëzit me virusin Hiv mund të bëjnë një jetë normale.

Në nëntor, aktori Charlie Sheen njoftoi se është i prekur nga virusi.

Rodney McCoy është aktivist për Sidën me Nova Salud, një organizatë që jep këshilla dhe shërbime edukimi për virusin në rrethinat e Uashingtonit.  Reagimi i tij ndaj intervistës së Charlie Sheen? – Pozitiv.

“Ajo që më pëlqeu ishte çiltërsia dhe sinqeriteti i tij”.

“Jam në një industri ku nuk është problem dhe bile ke përfitime të jetosh me virusin Hiv. Shumë nga njerëzve nuk e kanë këtë luks,” thotë aktivisti McCoy.

Sheen njoftoi gjendjen e tij pasi po i bëhej shantazh nga një grua që mori foto të ilaçeve të tij dhe kërcënoi t’i shiste.

“Mendoj se çështja këtu është stigma. Fakti që atij i bëhej shantazh të tregon se të flasësh për virusin Hiv nuk është e lehtë,” thotë McCoy.

Në një letër, Sheen përshkruan turpin që ndjeu kur u diagnostikua.

“Ka shumë njerëz dhe këtu përfshij edhe veten, që kur diagnostikohen, gjëja e parë që u duhet të përballojnë është turpi, si do t’u thuash njerëzve? A do t’u thuash njerëzve? Si do t’u thuash?,” thotë aktivisti McCoy.

Ai thotë gjithashtu se është e vështirë të kapërdish fjalën me tre shkronja.

“Më ra si bombë. U diagnostikova 14 vjet më parë. Të dëgjosh fjalët ‘ke virusin HIV’. Po po. Ajo fjalë dhe çdo gjë që lidhet me të është vështirë të kapërdihet,” tregon aktivisti McCoy.

“Të tjerë vijnë dhe thonë, ‘faleminderit Charlie. Faleminderit që fillove diskutimin,'” thotë aktori Sheen.

“Mendimi im i parë ishte amator. Je një qënie tjetër. Je i ri në lojë. Por në të njëjtën kohë, kuptova se Charlie përfaqëson një komunitet që ne nuk e lidhim me virusin Hiv. Pra si një heteroseksual i bardhë me para, ai do të arrij tek njerëz, që unë si afrikano-amerikan homoseksual nuk mundem”.

Nuk mund të thuash se kush ka virusin Hiv, dhe shumë nga ata që e kanë nuk e dinë. Në Shtetet e Bashkuara, zyrtarët e shëndetësisë, llogarisin se më shumë se 10 përqind e të infektuarve me virusin Hiv nuk e dinë që e kanë atë. (voa)

Yndyrat dhe kolesteroli, si të ushqehemi

yndyrnatNjë nga problemet më të shpeshta që na shqetëson për shëndetin tonë është niveli i lartë i yndyrave dhe kolesterolit në gjak, që diagnostikohen pasi bëjmë analizat e gjakut. Dietologia klinike Rolina Naço shpjegon gjithçka duhet të kemi parasysh.

Të lipidograma (analizat e yndyrnave në gjak) shikojmë disa tregues të yndyrave të gjakut, nëse janë në normat normale apo jo. Analizat duhet të bëhen esëll në mëngjes dhe rekomandohet të mos kemi konsumuar një darkë më shumë kalori dhe të pasur në produkte me shumë yndyrë shtazore (mish, gjalpë, proshutë, ëmbëlsira) kryesisht, por edhe bimore (vaj ulliri, misri, luledielli, fruta të thata, ullinj etj). Në shumicën e rasteve yndyrat e larta lidhen me mënyrën e të ushqyerit, si dhe mënyrën e jetesës. Aty mund të veprojmë më lehtë për t’i ulur ato me dietë dhe aktivitet fizik.

Raporti i kolesterolit të lartë jo gjithmonë lidhet me mbipeshë ose kequshqyerje. Ka raste në të cilat kolesteroli LDL lidhet me prodhimin e tepërt të kolesterolit endogen, pasi 80% prodhohet vetë nga organizmi dhe 20% është e varur nga ushqimet dhe masa e tyre që ne konsumojmë. Në këto raste kolesteroli LDL mund të jetë shumë mbi normën, edhe pse nuk e justifikon pesha apo mënyra e të ushqyerit. Kjo vjen si pasojë e anës gjenetike ose të faktorëve të tjerë shëndetësorë dhe duhet patjetër të konsultohemi me një mjek, pasi përbën rrezik për shëndetin dhe jetën, duke qenë se lidhet fort me sëmundjet kardiovaskulare. Në shumicën e rasteve patologjike të hiperlipidemisë, merret mjekim. Në rastet në të cilat yndyrat janë të larta dhe nuk bashkëshoqërohen me sëmundje të tjera, mund të rikthehen në nivele normale me dietë dhe aktivitet fizik.

Por kujdes, në të dyja rastet nuk duhet neglizhuar dhe të qëndrojmë për kohë të gjatë me nivelin e yndyrave mbi normë, pasi kjo do të sjellë shqetësime shëndetësore. Shumë nga ne pasi marrim analizat dhe konsultohemi me mjekun që na rekomandon të bëjmë kujdes në konsumimin e yndyrave, mendojmë se nuk e teprojmë dhe se ushqehemi me pak yndyrë. Për të kontrolluar më mirë veten për të parë se çfarë hamë dhe sa, do të ishte mirë të mbajmë një ditar ushqimor dhe të shënojmë ushqimet që konsumojmë, si dhe sasinë. Me ndihmën e një dietologu mund të konsultoheni dhe të shikoni cilat kanë përmbajtje të lartë në yndyrë dhe në kolesterol, por dhe në cilat masa ose frekuenca duhen të konsumohen. Mund ta mbajmë këtë ditar për një javë dhe të shënojmë ushqimet me poshtë të cilat kanë një përmbajtje të lartë në yndyrë dhe në kolesterole. Më pas të shikojmë nëse mund të bëjmë përmirësime te zgjedhjet.

Më poshtë janë ushqimet me pëmbajtje të lartë yndyre të ndara në katër kategori:

Djath dhe bulmet me yndyrë të plotë (qumësht–kos me 3.5% yndyrë, panë, ajkë qumështi, akullore etj)

Yndyrë shtazore (mish qingji, gici, viçi, proshutë, sallam, mish të grirë, salçiçe, mish të skuqur, gjalpë etj).

Ushqime të gatshme (ushqime të cilat nuk janë të përgatitura në shtëpi, por në fast food ose në restorant, shpeshherë kanë përmbajtje të lartë yndyre), si: pica, byrek, sanduiç etj.

Produkte të ndryshme, si: kek, biskota, briosh, ëmbëlsira etj.

Qëllimi i parë për të ulur nivelin e yndyrave është reduktimi gradual i produkteve më lart. Pra, nëse çdo ditë konsumojmë një ushqim nga kategoritë më lart, duhet të vëmë qëllim që ta konsumojmë 2-3 herë në javë dhe më pak deri sa të konsumohet më rrallë. Reduktimi gradual i ushqimeve më lart është me rezultative se ndërprerja e tyre për një periudhë. Kjo nëse nuk kemi risk të lartë nga sëmundje të tjera. Duke qenë se ne ndryshojmë mënyrën e të ushqyerit, që do të thotë bëhet “zakon”, derisa ne i reduktojmë ato për një periudhë, më pas i rifillojmë dhe i konsumojmë po prapë mjaft, shpesh niveli i yndyrave në gjak do të kthehet përsëri.

Këshilla praktike për të ulur kolesterolin:

    • Preferoni bulmet të skremuar që shkruajnë 1-2% yndyrë (qumësht-kos).
    • Preferoni gjizë, djath nape ose djath kaçkavall me qumësht të skremuar ose të shkruajë që është me yndyrë të reduktuar (por kujdes përsëri nuk duhet ta teprojmë në sasi).

 

    • Evitoni yndyrën e dukshme si dhjamin e dukshëm në mish, lëkurën e mishit të pulës ose yndyrën që është në lëngun e mishit.
    • Preferoni për të gjitha gatimet vetëm vaj ulliri. Mirë është që vaji i ullirit të shtohet në fund të gatimit dhe të evitohet skuqja ose ndryshe kaurdisja.
    • Preferoni pjekjen në furrë për të evituar gatimet që skuqen.
    • Konsumoni 2 herë në javë mishin e peshkut të pjekur në furrë ose në skarë (jo të skuqur)
    • Sardelet, salmoni, levreku, ngjala janë me yndyrë të mirë (acide yndyrore omega 3-6) të cilat ndihmojnë në uljen e yndyrave. Por përsëri kujdes sasinë.
    • Konsumoni një mini vakt fruta të thata si 10 kokrra bajame ose arra, ose lajthi.
    • Evitoni totalisht ushqimet e skuqura, si: patate, mish, vezë dhe perime. Zëvendësojini me ato të pjekura në furrë ose edhe më mirë në avull.
    • Evitoni ose ulni konsumin e ëmbëlsirave, sidomos ato që kanë krem-pana, shumë sherbet, gjalpë, miell, shumë sheqer. Preferoni ato të bëra vetë në sasi të vogël dhe me përbërës natyralë si vaj ulliri, fruta të thata, qumësht të skremuar, miell integral ose tërshërë me fruta të freskëta.
    • Evitoni salcat e gatshme, si: majoneza, pana etj
    • Preferoni makarona integrale me salcë domate me perime me vaj ulliri dhe kujdes përsëri te sasia.
    • Konsumoni perime në çdo vakt kryesor, si dreka dhe darka.
  • Çdo ushqim me përbërje brumi zëvendësojeni me produkte integrale, si: makarona integrale, oriz integral, bukë integrale. Drithërat e mëngjesit zgjidhini pa sheqer dhe integrale.

(Denisa Canameti/shekulli)

Terapi eksperimentale kundër leuçemisë

leucemiaMjekët në Britani kanë arritur të kurojnë leuçeminë në një vajzë të vogël që fillimisht u mendua se do të vdiste nga kanceri agresiv. Rezultati i trajtimit novator përmes imuno-terapisë është një tjetër sinjal shpresë-dhënës për luftimin e kancerit përmes ndërhyrjeve gjenetike.

Mjekët kishin përdorur të gjitha mjekimet dhe kurat ekzistuese tek Layla një-vjeçare. E vetmja shpresë për t’i shpëtuar jetën nga leuçemia ishte injektimi me qeliza të modifikuara gjenetikisht – një trajtim eksperimental që bazohet tek imuno-terapia.

Vetëm dy muaj më pas kanceri ishte zhdukur. Layla është kthyer në shtëpi. Nëna e saj thotë se e përqafuan idenë e mjekimit eksperimental pa hezitim:

“Nuk ishte vendim i vështirë për ne, ishte i vetmi vendim. Nuk kishim rrugëdalje tjetër. Nuk donin t’ia dinim nëse mund të kishte efekte anësore, donim të siguroheshim që i kishim provuar të gjitha alternativat”.

Trajtimi u përgatit nga shkencëtarët e spitalit Great Ormond në bashkëpunim me firmën franceze Cellectics. Përmes teknologjisë TALEN, e cila vepron si një gërshërë molekulare, gjene të një individi të shëndetshëm modifikohen për të krijuar qelizat T, të cilat janë rezistente ndaj ilaçeve kundër leuçemisë dhe luftojnë edhe vetë leuçeminë.

Është hera e parë që qeliza nga një individ i shëndetshëm përdoren në një terapi kundër leuçemisë tek një pacient. Kjo tentativë eksperimentale mund të sjellë një kurë premtuese për të luftuar kancerin me terapi standarte.

Disa shkencëtarë e kanë vënë në pikëpyetje këtë terapi, duke ngritur shqetësimin se organizmi i pacientit mund të mos i pranojë qelizat e një individi tjetër.

Por kompania franceze, e cila po bashkëpunon me gjigandin amerikan të farmaceutikës Pfizer, thotë se përdorimi i qelizave nga një individ i shëndetshëm, të modifikuara për të luftuar qelizat kanceroze, është metodë më e shpejtë dhe me kosto më të ulët se sa modifikimi i qelizave specifike nga çdo pacient i veçantë. Kompania do të fillojë prova të plota klinike vitin e ardhshëm.

Rezultatet e kurës eksperimentale të përdorur për Laylan do të prezantohen javën e ardhshme në konferencën vjetore të Shoqatës Amerikane të Hematologjisë. (voa)

Kanceri: a duhet të hamë më sallam?

Paralajmërimi i OBT (WHO) se produktet e mishit janë kancerogjene ka bërë shumë bujë e ka nxitur kundërreagime. Pse diçka që studiuesit e dinë prej kohësh, është kaq e vështirë të pranohet nga njerëzit?

mishraZemërim në mediat sociale, tituj bombastikë në shtyp: Masa e gjerë me sa duket e ka të vështirë ta pranojë atë që shpalli Organizata Botërore e Shëndetit. Por kjo nuk i ndryshon dot faktet: kremviçet, mishi i thatë dhe produkte të tjera të mishit janë kancerogjene.

Agjencia Ndërkombëtare për Studimin e Kancerit, IARC në Lion, pjesë e Organizatës Botërore të Shëndetësisë, ka analizuar të gjitha studimet dhe të dhënat e publikuara lidhur me këtë çështje dhe ka arritur në përfundimin se produktet e mishit janë „kancerogjene“ dhe „shkaktojnë kancerin e zorrës së trashë“. Kjo vlen „me gjasa“ edhe për mishin e kuq në përgjithësi, pra edhe për biftekun dhe roston e viçit – por në këtë rast të dhënat ishin më pak të sigurta, prandaj këtu IARC-ja hëpërhë shprehet me kujdes.

„Shkenca nuk ka emocione“

Në ditët pas lajmit të WHO-së shumë gazeta lokale u hodhën në kundërsulm me raportime kundërshtuese. U cituan shitës mishi, të cilët bënë me dije, se mishi i tyre vjen nga lopë organike dhe se për këtë arsye ai është shumë i shëndetshëm. Ekspertët e WHO-së u etiketuan si fanatikë të shëndetit. Dhe sërish qarkulloi historia se njeriu mund të zhvillohej kaq shumë, vetëm pasi ai, ndryshe nga shumë lloje majmunësh, ha mish – çka është e vërtetë, siç e vërtetojnë biologët e evolucionit. Por edhe nëse mishi ka qenë i rëndësishëm në historinë e zhvillimit të njerëzimit, ai mund të jetë kancerogjen. Dikur njerëzit nuk rriteshin aq shumë në moshë, sa kanceri të luante ndonjë rol në jetën e tyre. Kjo është një çështje e ditëve të sotme.

Për epidemiologët si Rudolf Kaaks të Qendrës Gjermane për Studimin e Kancerit, lajmi i WHO-së nuk është asgjë e re: „Dihet prej kohësh se ata që hanë më shumë mish të kuq dhe produkte mishi, kanë një rrezik më të lartë për të zhvilluar sëmundjen e kancerit“, i tha ai DW-së.

Elio Riboli, drejtor i Fakultetit të Shëndetit Publik në Imperial College London, bën të qartë se IARC-ja nuk ka për qëllim të damkosë ushqime të caktuara: „Shkenca nuk ka emocione“, thekson ai në intervistën për DW-në. Nëse IARC thotë se mishi ështe kancerogjen, atëherë vetëm sepse këtë e thonë të dhënat shkencore. „Drama ndodh“, thotë ai, „ngase shkencëtarët kanë deklaruar si kancerogjene diçka që eshtë pjesë e pandarë e jetës sonë.“

Përgjigjja ultimative

Agjencia Ndërkombëtare për Studimin e Kancerit publikon që nga viti 1973 të ashtuquajturat monografi, vlerësime mbi rreziqet e kancerit, të cilat për shembull i sjell një substancë, një stil jetese apo një proces industrial.

Shkencëtarë nga e gjithë bota mblidhen së bashku për të shqyrtuar dhe analizuar literaturën shkencore. Në fund ata marrin një vendim: A e mbështesin të dhënat e deritanishme hipotezën se një substancë apo mënyrë sjelljeje shkakton kancer – apo jo?

„Unë kam qenë pjesë e shumë komiteteve në mbarë botën dhe punoj që prej 35 vitesh në fushën e studimeve të kancerit“, tregon Neil Pearce, profesor i Epidemiologjisë dhe Biostatistikës në Shkollën e Lartë të Higjenës dhe Mjekësisë Tropikale të Londrës. „Nëse do të dish përgjigjen ultimative lidhur me një çështje, atëherë duhet të shkosh në programin e monografive të IARC-së.“

Për Pearce, kritika që i bëhet vlerësimit të IARC-së, nuk është aspak e padëgjuar: „Diçka e tillë ndodh sa herë që IARC-ja nxjerr një monografi – e njëjta gjë edhe kur bëhej fjalë për duhanpirjen, asbestin apo edhe shumë tema të tjera.“

Sa i madh është rreziku? Shumë gazeta janë të mendimit: po aq i rrezikshëm sa pirja e duhanit. Gjithsesi, pirja e duhanit dhe produket e mishit janë klasifikuar të dyja në Kategorinë 1 nga IARC.

Çështja vendimtare

„Çdo porcion prej 50 gramësh produkti mishi, që hamë çdo ditë, e rrit rrezikun e kancerit me 18 përqind“, shkruan IARC-ja në njoftimin e saj për shtyp. Me sa duket, jo çdokush e kupton, se çfarë do të thotë kjo.

Vetëm në një letër shoqëruese me pyetje dhe përgigje – të cilën, me sa duket, shumica nuk e kanë lexuar – IARC-ja e sqaron njoftimin e saj të shtypit: „Rreth 34.000 të vdekur nga kanceri vijnë për shkak të ushqyerjes me produkte mishi.“ „Sa më shumë produkte mishi të hamë, aq më i madh është rreziku i kancerit”, thotë Kurt Straif, drejtuesi i programit të monografive pranë IARC-së, në intervistën për DW-n. „Por megjithatë, në ketë rast rreziku në krahasim me faktorët e tjerë të rrezikut ështe relativisht i vogël.“

Elio Riboli e mbështet këtë me numra: „Nëse gjatë gjithë jetës ke pirë një pako cigare në ditë, rreziku për t’u sëmurur nga kanceri në mushkëri, është 4000 përqind më i lartë.“ Me fjalë të tjera: Duhanpirësit duhet të shqetësohen urgjentisht për të tjera gjëra dhe jo për sallamin në mëngjes.

Fakti që IARC-ja i ka vendosur duhanpirjen dhe sallamet në të njëjtën kategori, nuk do të thotë se të dyja kanë të njëjtën rrezikshmëri. Kjo do të thotë vetëm se në të dyja rastet të dhënat janë të pakundërshtueshme. Mishi i kuq, në të kundërt, është vendosur në kategorinë 2A – në këtë rast IARC-ja nuk është 100% e sigurt.

A mund të vazhdojmë të hamë sallame?

Të gjithë ekspertët e shëndetit, që pyetëm – Rudolf Kaaks, Neil Pearce dhe Elio Riboli – pranojnë se do të vazhdojnë të hanë mish të thatë, sallam dhe produkte të tjera mishi.

Por – edhe këtu ata janë të një mendjeje – mbase nuk është ide e mirë, që t’i hamë çdo ditë dhe në sasi të mëdha produktet e mishit. Një ushqyerje e barazpeshuar ështe gjithmonë mënyra më e shëndetshme. Dhe ky është lajmi thelbësor që donte të na jepte Organizata Botërore e Ushqimit. (dw)

Shëndetësi: Ecja shëron

ecjaShumica e njerëzve shpenzojnë çdo ditë shumë kohë ulur. Kjo përbën faktor rreziku për sëmundje të ndryshme, nga kanceri deri tek problemetme qarkullimin e gjakut. Por kura është e lehtë: qëndrimi në këmbë dhe duke bërë disa hapa më shumë mund të zvogëlojë rreziqet shëndetësore që sjell qëndrimi ulur.

Michelle Baxter vuan nga dhimbje kronike në muskuj dhe kyçe. Qëndrimi në këmbë përballë tryezës së punës ia lehtëson këto dhimbje.

“Mesi ndjehet më mirë, gjithashtu bëj fizkulturë,lëviz më shumë dhe këto ndihmojnë qarkullimin e gjakut. Ndjehem mirë.”

Michelle Baxter punon në Universitetin George Washington, në Uashington.

“Jam në gjendje të bëj më shumë punë, ndjehem e çlirët, ngrihem, lëviz dhe përpiqem të gjej vend për të ushtruar. Pra punoj, lëviz qëndroj në këmbë”.

Ndërsa teknologjia i detyron njerëzit të rrinë më gjatë ulur, ekspertët e shëndetit shqetësohen. Studimet tregojnë se sa më e gjatë koha ulur, aq më i lartë rreziku për zhvillimin e dhjetëra sëmundjeve kronike, nga kanceri e diabeti, deri tek sëmundjet kardiovaskulare dhe të mëlçisë.

Për të moshuarit, çdo orë e shpenzuar ulur lidhet me rrezik 50 për qind më të madh për aftësi të kufizuara. Por, pa marrë parasysh se çfarë moshe ka një person, qëndrimi ulur për një kohë të gjatë është i dëmshëm.

Jaume Padilla, Shkolla e Mjekësisë në Universitetin e Mizurit.

“Ne u befasuam nga efektet dëmtuese që vumë re në funksionin e enëve të gjakut duke qëndruar ulur vetëm 6 orë”.

Jaume Padilla është autor i një studimi mbi qëndrimin ulur. Ai thotë se qëndrimi ulur redukton qarkullimin e gjakut në këmbë dhe, me kalimin e kohës, kjo mund të çojë në sëmundje kardiovaskulare. Edhe pas 30 minutave ulur, metabolizmi ngadalësohet me 90 për qind. Meqenëse shumë prej qëndrimit ulur ndodh në punë, dr. Padilla dhe studiues të tjerë por kërkojnë mënyra për të përmirësuar shëndetin e punonjësve. Por zgjidhja e thjeshtë është: Çohu dhe ec.

“Ajo që zbuluam është se 10 minuta ecje normale, e barabartë me rreth 1000 hapa, mjafton për të eliminuar efektet negative që ka qëndrimi ulur tek funksionimet vaskulare”.

Një kompani në Mizuri ka krijuar programin “pushim me ecje” dhe ka zbuluar se prej saj përfitojnë si punëtorët edhe biznesi.

Diamond Scott, punonjëse:

“Programi ngre moralin e punonjësve, është një mënyrë për të kaluar së bashku kohënjashtë vendit të punës dhe kur njerëzit janë të shëndetshëm, janë më të lumtur.”

Ekspertët e shëndetësisë thonë se përshtatja e tryezës ku njeriu të qëndrojë në këmbë në vendin e punës,mund të ndihmojë. Por kryesore është që të ngrihesh e të ecësh. (voa)

Qendra e traumave

ndihma e shpejteStudimi i ri nga Universiteti i Kalifornisë në Davis vlerëson se qendrat e traumave në spitale universitare ofrojnë përvojën më të mirë për kirurgët ushtarakë që një ditë të punojnë në një zonë luftimesh. Marina amerikane është duke përgatitur grupe të zgjedhura nga departamenti i saj mjekësor në një nga qendrat më të ngarkuara emergjente në vend.

Qendra e traumës së shkallës së parë është pajisur për të trajtuar plagët më të rënda. Puna këtu në departamentin e emergjencës është ndryshe nga çdo punë tjetër në spital.
“Duhet të jesh në gjendje të veprosh menjëherë, pa përgatitje paraprake dhe pa ditur se çfarë do të ndodhë.”

Nga të shtënat me armë, plagët me thikë,  e deri në aksidente të rënda me makina, në këtë qendër trajtohen mesatarisht 20 raste të rënda në ditë.  Ky është Departamenti i Emergjencave në Universitetin e Los Angeles-it.
Aty ndodhet edhe  Qendra e trajnimit të Traumave të  marinës, ku infermierja Jessica Naranjo po kryen përgatitje intensive prej 21 ditësh para se të shkojë në një zonë luftimi.

“Është tronditëse dhe e frikëshme. Këtu shihni një manekin që ka një plagë të madhe nga shpërthimi, e dini se është kukull. Por kur shikoni një njeri të vijë me plagë me armë zjarri dhe zorrë të varura, ajo na jep një ndjenjë ndryshe të urgjencës.”

Naranjo dhe shumica e shokëve të saj së shpejti do të vendosen në Afganistan. Kirurgët, infermieret dhe personeli spitalor thonë se trajnimi në një mjedis të tillë, jo vetëm mpreh aftësitë e veçanta për mjekësi emergjente, por gjithashtu i përgatit ata të jenë të vendosur.

“Ju duhet të jeni në gjendje të mendoni dhe të reagoni. Kur keni një pacient që ka një plagë thike në bark, ju duhet të mendoni mbi plagën, gjakëderdhjen, ku do ta dërgoni, në dhomën e urgjencës? ose çfarë duhet të bëni.”

Ideja e një qendre trajnimi të traumës ushtarake e ka zanafillën nga përvoja e Luftës së parë të Gjirit persik, rreth 25 vjet më parë.

Jeff Ricks, mjek ushtarak thotë:
“Si ushtri në përgjithësi, ne nuk bëmë një punë të mirë për të siguruar trajtim të efektshëm në një mjedis me burime të kufizuara”.

Mjeku Jeff  Ricks thotë se për të qenë më efektiv në zona lufte, personeli ushtarak mjekësor duhet të marrë më shumë përvojë nga qendrat e traumave përpara se të shkojë në një zonë konflikti.

“Në operacionet në kohë paqeje ju nuk ekspozoheni shumë ndaj mjekësisë që merret me trauma, dhe që është e nevojshme.”

Por ka vetëm tre qendrat e trajnimi si kjo për ushtrinë amerikane. Shumë njerëz në komunitetin mjekësor ushtarak do të donin të kishte më shumë partneritet me qendrat universitare të traumave.

“Një gjë e tillë na ndihmon për të qënë më të  përgatitura në një mjedis real traumash”.  

Një aftësi që Jessica Naranjo pret ta përdorë kur të shkojë në Afganistan. (voa)