Kategoritë: Shkenca

Blloqet e baltës ‘bateri ‘që magazinojnë nxehtësi

bateriNjë firmë në Kaliforni thotë se mund të ndihmojë në uljen e ndotjes nga dioksidi i karbonit në fushën e manifakturës duke përdorur atë që e quan bateri prej balte. Korrespondenti i Zërit të Amerikës, Matt Dibble, njofton se në vend që të ruajë energji elektrike, e ashtuquajtura bateri e rrallë, ruan nxehtësi.

Energjia e ripërtëritshme po bëhet më e lirë se energjia e përftuar nga lëndët fosile. Por përparimet në fushën e energjisë së pastër kanë ngecur në një fazë ku mund të ndihmojnë më së shumti, në manifakturë.

Faza e prodhimit kërkon ngrohje të vazhdueshme, në disa raste për 24 orë në ditë, thotë për Zërin e Amerikës John O’Donnell, shef i firmës Rondo Energy.

“Sektori i prodhimit zë vendin e parë për konsumin e energjisë në botë. Nxehtësia e përdorur për prodhimin e sendeve është sa një e katërta e të gjithë qymyrit, naftës dhe gazit natyror në botë”.

Energjia elektrike e përftuar nga era dhe dielli tjetërsohet në nxehtësi të qëndrueshme në atë që kompania e zotit O’Donnell, e quan bateri të nxehtësisë. Këto blloqe balte kanë brenda tyre rezistenca sikurse furnelat elektrike.

“Na lindi ideja se si mund ta shfrytëzojmë këtë material të përdorur për 200 vjet dhe ta ndërthurim me materiale të shekullit të 19 që të ndërtojmë një infrastrukturë energjetike për shekullin e 21-të”, thotë zoti O’Donnell.

Kjo furnelë elektrike gjigande nxeh format komplekse të blloqeve në mënyrë të barabartë dhe kjo nxehtësi magazinohet për ditë të tëra.

“Ky bllok ruan po aq energji sa bateria e makinës Tesla X. Me rreth 3 mijë blloqe formojmë një bateri të vetme ngrohje”.

Këto blloqe të nxehta mund ta ngrohin ajrin në mbi 1000 gradë Celsius dhe mund të përdoren nga kompanitë që prodhojnë ushqime, karburant etj. Bateria e parë e nxehtësisë u përdor në vitin 2023 nga një fabrikë biokarburantesh në Kaliforni.

“Zëvendësimi i djegies me erën dhe diellin përgjysmon emetimet e karbonit në procesin e prodhimit të biokarbureve”, thotë zoti O’Donnell.

Blloqet prodhohen në shkallë të gjerë në një fabrikë në Tajlandë.

Me planet për të ndërtuar fabrikën më të madhe në botë të baterive të këtij lloji, dhe një marrëveshje me prodhuesin kryesor të energjisë së ripërtëritshme EDP, për të siguruar ngrohje industriale me zero karbon, blloqet e firmës Rondo mund të jenë gati të shkëlqejnë.

voa

Google shton përdorimin e inteligjencës artificiale në motorin e kërkimit në internet

googleKompania Google njoftoi të martën, më 14 maj, se do të përdorë inteligjencën artificiale në motorin e saj të kërkimit për t’u ofruar përdoruesve informacionin që ata duan më shpejt. Por kjo teknologji mund të ndryshojë mënyrat e zakonshme të përdorimit të internetit dhe mund të kërcënojë të ardhurat nga reklamat.

 

Kompania Google ka krijuar një motor kërkimi të modifikuar që shpesh do të favorizojë përgjigjet e krijuara nga inteligjenca artificiale nga ato që gjenden në faqet tradicionale të internetit. Sipas drejtuesve të kompanisë, ky ndryshim do të shpejtojë kërkimin e informacioneve dhe mund të ndikojë në rrjedhën e trafikut të internetit që krijon të ardhura.

Informacionet e krijuara përmes inteligjencës artificiale do të shfaqen vetëm kur teknologjia e kompanisë Google përcakton se ato do të jenë mënyra më e shpejtë dhe më efektive për përdoruesin. Kjo ka të ngjarë të zbatohet për informacione më të ndërlikuara dhe kur njerëzit janë duke menduar ose planifikuar diçka. Faqja tradicionale e kompanisë Google në internet dhe reklamat për kërkime të thjeshta si rekomandimet e dyqaneve ose parashikimi e motit do të vazhdojnë të jenë të pranishme.

Deri në fund të vitit, Google pret që shërbimi i kërkimit të informacioneve përmes inteligjencës artificiale të përdoret nga rreth një miliard njerëz.

“Njerëzit janë duke e përdorur inteligjencën artificiale për kërkime në mënyra krejtësisht të reja dhe për të bërë pyetje më të gjata dhe më komplekse, madje duke kërkuar me foto dhe për të marrë më të mirën që ofron interneti. Ne kemi bërë prova me këtë mënyrë të re dhe jemi të inkurajuar nga rezultatet. Kemi parë një rritje të përdorimit të motorit të kërkimit me këtë teknologji, me të cilin përdoruesit janë të kënaqur”, thotë drejtori ekzekutiv i kompanisë Google, Sundar Pichai.

Përdorimi në rritje i inteligjencës artificiale për të përmbledhur informacionin, si ato që ofrohen në platformat Gemini të kompanisë Google dhe ChatGPT të kompanisë OpenAI, gjatë 18 muajve të fundit tashmë ka ngritur pyetje ligjore nëse kompanitë që ofrojnë këto shërbime po tërheqin në mënyrë të paligjshme materiale, që mbrohen nga ligjet e të drejtës së autorit, për të avancuar synimet e tyre. Kjo çështje është në qendër të një padie të profilit të lartë, që gazeta The New York Times ngriti në fund të vitit të kaluar ndaj kompanisë OpenAI dhe mbështetësit të saj më të madh, kompanisë Microsoft. Edhe motori i ri i kompanisë Google për kërkime në internet me inteligjencë articiale mund të përballet me sfida ligjore për shkelje të ligjeve që mbrojnë të drejtën e autorit.

“Është e qartë se tashmë kjo teknologji po ndihmon njerëzit me gjërat e tyre të përditshme dhe përpjekjet e tyre më ambicioze. Megjithatë, ashtu si me çdo teknologji tjetër të re, ka ende rreziqe dhe pyetje të reja që do të lindin ndërsa inteligjenca artificiale përparon dhe fillon të përdoret për gjëra më komplekse. Për ne, ndërtimi me përgjegjësi i platformave me inteligjencë artificiale do të thotë të trajtojmë rreziqet dhe të maksimizojmë përfitimet për njerëzit dhe shoqërinë”, thotë James Manyika, nënpresident për Kërkimet, Teknologjinë dhe Shoqërinë në kompaninë Google.

Angazhimi i inteligjencës artificiale në motorin e kërkimit në internet të kompanisë Google është një nga ndryshimet më dramatike që kompania ka bërë që nga themelimi i saj në fund të viteve 1990. Kjo lëvizje mund të hapë rrugën për një rritje të madhe dhe novacion, por ajo mund të kërcënojë përfitimet e kompanisë nga reklamat në faqen e saj tradicionale të internetit. Vitin e kaluar Google siguroi 175 miliardë dollarë në të ardhura nga reklamat e lidhura me motorin e saj të kërkimit në internet. Rritja e përdorimit të versionit me inteligjencë artificiale të motorit të kërkimeve në internet mund të rezultojë në një pakësim të klikimeve në faqet tradicionale të internetit dhe një pakësim të të ardhurave nga reklamat për kompaninë Google.

voa

NASA dhe SpaceX mision për të studiuar ajrin dhe ujin në Tokë

NasaNASA dhe SpaceX po bashkojnë forcat për të studiuar ‘shëndetin’ e planetit tonë, në një mënyrë që nuk është bërë kurrë më parë. Gazetarja e Zërit të Amerikës, Julie Taboh, i hedh një vështrim këtij misioni novator nga kompania SpaceX dhe NASA që do të zgjasë tre vjet dhe do të studiojë ajrin dhe ujin e planetit.

 

Raketa Falcon 9 e kompanisë SpaceX lëshohet nga Kepi Kanaveral i Floridës. Ajo po transporton satelitin më të fundit të NASA-s për vëzhgimin e planetit tonë. Misioni “PACE” përmbledh një sërë studimesh të detajuara të ajrit dhe atmosferës së oqeaneve.

Zëri i Amerikës bisedoi me zotin Jeremy Werdell, shkencëtar me projektin PACE në Qendrën e Fluturimeve Hapësinore Goddard të NASA-s (GSFC) në Merilend.

“Misioni PACE është investimi i radhës nga NASA. Ky studim i kombinuar i detit dhe qiellit është hartuar pikërisht për të gjetur copëza mikroskopike, shpesh të padukshme, që shfaqen në atmosferë, të tilla si aerosole, të cilat janë grimca si poleni, ndotës të ajrit apo hiri vullkanik”, thotë ai.

Për sa u përket oqeaneve, misioni ka si objektiv studimin e fitoplanktoneve, organizma të vegjë për të cilët shkencëtarët thonë se prodhojnë rreth 50% të oksigjenit.

“Misioni PACE e bën të mundur depërtimin dhe hulumtimin e llojeve të fitoplanktoneve të dobishme dhe si po ndryshojnë ato, por edhe shtrirjen e fitoplanktoneve të dëmshme”, thotë shkencëtari Jeremy Werdell.

Hulumtimet e misionit PACE do t’i ndihmojnë shkencëtarët që të kuptojnë më mirë efektet e ndryshimit të klimës në planet dhe të ofrojnë udhëzime lidhur me politikat që ndihmojnë në zbutjen e efekteve negative të saj.

Misioni do të ndihmojë gjithashtu në avancimin e zhvillimit të teknologjive të reja.

“Instrumentet në bordin e observatorit janë aq të përparuara sa që priten një sasi e pafund zbulimesh. Sasia dhe shumëllojshmëria e përmbajtjes së të dhënave të grumbulluara mund të ndihmojnë në përparime shkencore, dhe se si menaxhohen të dhënat në komunitetet shkencore dhe inteligjencën artificiale”, thotë zoti Werdell.

Misioni PACE është krijuar për të qëndruar në hapësirë për tre vjet, por shkencëtarët shpresojnë se mund të zgjasë të paktën një dekadë për të ndihmuar në vëzhgimin e planetit tonë.

voa

Holobox ofron komunikim me video i ngjashëm me hologramin

holoboxKompania holandeze ‘Holoconnects’ është eksperte në fushën e iluzioneve holografike. Aktualisht kjo kompani po ofron komunikim individual me video në përmasa reale përmes një kutie dy metra të lartë. Siç njofton korrespondentja e Zërit të Amerikës, Deana Mitchel, kjo mënyrë komunikimi të jep ndjesinë që personi me të cilin bisedoni është fizikisht i pranishëm në mjedisin ku ndodheni.

 

Jurrien Spoelstra nuk kishte mundësi të merrte pjesë fizikisht në konferencën e fundit SXSW në Austin të Teksasit, por kjo nuk e pengoi atë që të bisedonte me pjesëmarrësit në konferencë.

Duke përdorur pajisjen e kompanisë së tij tre dimensionale “Holobox”, dy metra të lartë, Spoelstra zhvilloi biseda të drejtpërdrejta nga Holanda.

Kompania “Holoconnects” thotë se produkti i tyre, i cili gjithashtu ofrohet në një variant me përmasa më të vogla, ofron biseda më intime dhe tërheqëse. Pjesëmarrësit në konferencë ishin në gjendje ta provonin këtë pajisje dhe madje ta shihni veten.

Steve Sterling është drejtor i kompanisë “Holoconnects” për Amerikën e Veriut.

“Ofrojmë një mënyrë komunikimi më të ndjeshme për përdoruesit, pasi qartësia e madhe e lidhjes me video i bën ata të duken sikur janë vërtetë aty”.

Kompania përdor fjalën hologram për ta përshkruar produktin e tyre, por zoti Sterling thotë se në fakt është një kuti 3D me pajisje të posaçme që mundëson shfaqjen e figurës në rezolucionin 4K në një ekran që ka një ndriçim tejet të lartë, çka të jep ndjesinë e thellësisë.

Pajisja po përdoret si një mjet marketingu nga markat e njohura dhe si ekran orientues me prekje për klientët në një rrjet hotelesh evropiane.

Roel Gijsbers drejton agjencinë e marketingut “270 Gradë”. Ekipi i tij krijoi teknologjinë që i lejon përdoruesit të ndërveprojnë me Holobox-in.

“Teknologjia jonë mundëson që Holobox të përdoret në një mënyrë komerciale për produktet”.

Holobox-i mund të përdoret edhe për qëllime të tjera. Kjo spikere dixhitale, avatar, u krijua nga kompania e quajtur AiVATAR. Aktualisht po përdoret në Korenë e Jugut për të drejtuar një emision informativ.

Zëri i Amerikës bisedoi me menaxherin e firmës AiVATAR, Seonho Lee.

“Duam të bashkëpunojmë me Holoconnects për të treguar se çfarë mund të bëjnë njerëzit dixhital”.

Firma Holoconnects thonë se produkti i tyre do të përdoret në disa spitale këtë vit, duke e bërë të mundur që pacientët të komunikojnë me specialistët e shëndetit në mbarë botën.

voa

Përgatitjet për mbërritjen e sondës “Starliner” në Stacionin Ndërkombëtar të Hapësirës

StarlinerAstronautët në bordin e Stacionit Ndërkombëtar Hapësinor po përgatiten për mbërritjen e ardhshme sondës së parë hapësinore me njerëz në bord të kompanisë Boeing. Anëtarët e ekuipazhit të fundit mbërritën me sondën e kompanisë SpaceX në laboratorin orbital më 5 mars. Astronautja e NASA-s, Jeanette Epps, thotë se ajo është mahnitur nga fluturimi dhe pamjet që “të lënë pa frymë” të Tokës nga hapësira.

 

Astronautët e NASA-s Jeanette Epps dhe Michael Barratt mbërritën në Stacionin Ndërkombëtar të Hapësirës më 5 mars, ku do të mbikëqyrin ardhjen e një sonde të re gjatë periudhës së tyre gjysmë-vjeçare.

Ata zëvendësuan një ekuipazh nga Shtetet e Bashkuara, Danimarka, Japonia dhe Rusia, të cilët ishin atje që nga gushti.

Qëndrimi gjashtëmujor i ekuipazhit përfshin përgatitjet për mbërritjen e një sonde të re të NASA-s.

Sonda e re “Starliner” e kompanisë Boeing me pilotë testues pritet të mbërrijë në Stacionin Ndërkombëtar Hapësinor javën e ardhshme.

“Do të analizojmë çdo detaj të fluturimit, ankorimin dhe çdo gjë tjetër të vogël gjatë këtij operacioni. Kjo është emocionuese sepse kemi të bëjmë me në automjet të ri”, tha astronauti i NASA-s Michael Barratt lidhur me mbërritjen e kapsulës “Starliner”.

Astronautja e NASA-s Jeanette Epps nga qyteti Sirakus i shtetit të Nju Jorkut, është gruaja e dytë me ngjyrë e caktuar në një mision të gjatë në Stacionin Ndëkombëtar Hapësinor.

Ajo tha para fluturimit se është veçanërisht krenare që do të jetë një shembull për afrikano-amerikanet, duke demonstruar se fluturimi në hapësirë “është një opsion për ato, se kjo gjë nuk është vetëm për njerëzit e racave të tjera”.

Si inxhiniere, ajo punoi për kompaninë Ford dhe CIA-n përpara se të bëhej astronaute në vitin 2009.

Ajo thotë se mbërritja në hapësirë ishte shumë emocionuese pas shumë vitesh pritjeje.

“U mahnita nga shumë gjëra që pashë në hapësirë, përfshirë Tokën dhe planetet e tjera”, thotë ajo.

Michael Barratt, një mjek në misionin e tij të tretë, është astronauti më i moshuar që ka fluturuar në hapësirë. Ai mbushi 65 vjeç më 16 prill.

“Çfarëdo faktori që mund të ketë luajtur mosha, e kam tejkaluar me sukses, sepse u përshtata më shpejt. Ky ishte fluturimi im i tretë në hapësirë”, tha ai.

Sigurisht, së shpejti NASA do të dërgojë sërish astronautë në Hënë.

Ndonëse zbarkimi i parë i njeriut në Hënë në më shumë se 50 vjet u shty për një vit, ai pritet të realizohet në vitin 2026.

Astronautët Epps dhe Barratt do të qëndrojnë në hapësirë për gjashtë muaj. Ata do të kthehen në Tokë në muajin shtator.

 

voa

Testohet në Holandë transporti i së ardhmes

transportiNjë tubacion i çeliktë prej 420 metrash është shtrirë përgjatë hekurudhës ekzistuese në Holandën veriore. Projekti mund të fillojë një epokë të re të transportit të pasagjerëve dhe mallrave. Tubacioni është në epiqendër të punës së Qendrës Evropiane ‘Hyperloop’ që do të shërbejë si pistë për provat e kompanive prodhuese të teknologjive të reja të transportit që po zhvillohen me shpejtësi.

 

Tubacioni për provat e qendrës ‘Hyperloop’ përbëhet nga 34 seksione të veçanta, secila me diametër prej 2.5 metrash.

Projektuesit kanë besim se do të mundësojnë një formë të re transporti që do t’ia kalojë transportit ekzistues ajror dhe tokësor.

Seksioni i parë i projektit ‘Hyperloop’ u përurua në qytetin holandez Delft në vitin 2017. Projekti që u mbështet fillimisht nga miliarderi Elon Musk, synon futjen në përdorim të vagonëve në formë kapsulash që do të qëndrojnë në ajër falë fushës manjetike dhe do të lëvizin me shpejtësi tepër të mëdha.

“Hyperloop është një sistem transporti për pasagjerë dhe mallra, që funksionon në shpejtësi shumë të larta, deri në 700 km në orë përmes një infrastrukture ku kemi presion të ulët ajri, që zvogëlon fërkimin dhe që kërkon shumë pak energji për të funksionuar”, thotë Sacha Lame, drejtues i Qendrës Evropiane ‘Hyperloop’.

Mbështetësit e projektit thonë se do të jetë shumë më efikas se fluturimet e shkurtra me avionë, se trenat e shpejtësisë së lartë dhe kamionët e transportit të mallrave.

Por që kur zoti Musk e paraqiti këtë koncept për të cilin tha se do të transportonte pasagjerë me shpejtësinë 400 km në orë nga Los Anxhelosi për në San Françisko për vetëm 30 minuta, projekti ka kaluar me ngadalësi nga faza e ideimit drejt botës së vërtetë.

“Mendoj se deri në vitin 2030 do të kemi linjën e parë ‘Hyperloop’, ndoshta prej pesë kilometrash, me transport real të pasagjerëve. Janë duke u bërë përgatitje në fakt për linja të tilla në Itali dhe në Indi”, thotë zoti Lame.

Por jo të gjithë janë optimistë për të ardhmen e projektit ‘Hyperloop’, për shkak të pikëpyetjeve rreth kostos për ndërtimin e sistemit. Zoti Lame thotë skeptikët duhet të vijnë dhe ta shohin nga afër.

“Për shkak të kësaj qendre evropiane që ngritëm, e dimë se mund të konkurojmë me trenat e shpejtësive të mëdha. Dhe këtu nuk përllogaritet ende optimizimi i kostos që mund të arrijmë gjatë dekadës së ardhshme, duke e ulur atë edhe më tej”, thotë zoti Lame.

Kapsula e parë e provës u ndërtua nga kompania pioniere holandeze “Hardt Hyperloop” dhe do të marrë pjesë në testimet e para në këtë qendër, të financuar privatisht, si dhe nga qeveria holandeze dhe Komisioni Evropian.

Një veçori e tubacionit në Veendam është se mund të ndryshojë shinat, duke u ndarë në dy tubacione. Ky do të jetë një funksion jetik kur të zbatohet në praktikë.

“Ndryshimi i shinave është shumë i rëndësishëm pasi mundëson udhëtimin e mjeteve nga çfarëdo origjine, drejt cilitdo destinacioni. Pra krijon realisht një lloj efekti rrjeti, ku ka një autostradë tubacionesh dhe mjetesh që mund të nisen nga çdo platformë, apo që mund të ndërrojnë drejtim për të shkuar në një tjetër pjesë të Evropës, ose në një destinacion të ri”, thotë Marinus van der Mejis, drejtues teknik në kompaninë Hardt.

Ndërsa vazhdon testimi në Veendam, të Holandës, studiuesit shpresojnë se së shpejti do të ofrohen destinacionet për teknologjinë e tyre. Sfida kryesore do të jetë angazhimi i qeverive për të ndërtuar linja të reja dhe gjetja e financimeve të mëtejshme për qendrën e testimit.

voa

Dielli lëshon valën magnetike më të madhe të zjarrtë në afro një dekadë

dielliAdministrata Kombëtare për Oqeanet dhe Atmosferën, NOAA, thotë se dielli lëshoi të martën valën më të madhe të flakës së zjarrtë në afro një dekadë, vetëm pak ditë pasi stuhitë e forta diellore goditën Tokën duke krijuar fenomenin që njihet si “Aurora Borealis” ose dritat veriore, të pazakonta në shumë pjesë të botës.

 

Vala e flakës diellore shkaktohet nga një shpërthim intensiv rrezatimi që vjen nga çlirimi i energjisë magnetike që lidhet me ato që njihen si njolla në sipërfaqen diellore.

Ky është shpërthimi më i madh i këtij cikli 11-vjeçar të diellit, që po i afrohet kulmit, sipas NOAA-s. Lajmi i mirë është se kësaj here planeti ynë është jashtë trajektores së valës magnetike, sepse shpërthimi ndodhi në një pjesë të sipërfaqes së diellit në drejtim të kundërt të Tokës.

Observatori i Dinamikave Diellore, i NASA-s, e vlerësoi shpërthimin e ndritshëm të rrezeve X, si më të fuqishmin që nga viti 2005.

Bryan Brasher me Qendrën e Parashikimit të Motit Hapësinor në Boulder të Kolorados, pjesë e NOAA-s, tha se ka mundësi që kur shkencëtarët të mbledhin të dhënat edhe nga burime të tjera, të rezultojë që vala e zjarrtë magnetike të ketë qenë edhe më e fortë.

Kjo vjen pas gati një jave çlirimesh të valëve magnetike masive nga atmosfera e jashtme e diellit, që njihet si Korona. Korona çliron kryesisht dritë në formë rrezesh X dhe ultra vjollcë. Vala magnetike përbënte rrezik për rrjetin e komunikimit në tokë dhe orbitë si dhe për sistemin energjetik.

NASA tha se stuhia gjeomagnetike e fundjavës bëri që një nga satelitët e saj mjedisorë të rrotullohej papritur për shkak të uljes së lartësisë si rezultat i stuhisë hapësinore dhe të aktivizonte sistemin e vetëmbrojtjes për rrethana të tilla. Shtatë astronautët në bordin e Stacionit Ndërkombëtar të Hapësirës u këshilluan të qëndronin brenda zonave që ofrojnë mbrojte të fortë nga rrezatimi. NASA tha se ekuipazhi nuk ishte në ndonjë rrezik.

 

voa

A janë kompjuterët apo librat më të mirë për të mësuar?

libraNdërsa teknologjia përparon, debati nëse librat apo kompjuterët janë mjete më të mira mësimore vetëm do të intensifikohet. Çështja në thelb nuk është arsimi, por varfëria dhe aksesi në arsim.

Sipas filozofit të lashtë grek, Sokrati shkrimi i gjërave do t’i bënte njerëzit të harrojnë. Tani, mijëra vjet më vonë, ne jemi në pozitën fatlume që jemi në gjendje të diskutojmë mendimin e Sokratit pikërisht sepse ai ishte shkruar.

Komentuesit shpesh thonë, se më e mira janë fjala e shkruar, librat dhe se kompjuterët ndikojnë negativisht në të mësuarit, pothuajse për të njëjtat arsye që Sokrati ishte kundër shkrimit të gjërave: harresa, kur kujtesa është një gur themeli i të mësuarit. Ju mund të pyesni veten: Çfarë kanë njerëzit kundër teknologjive të reja?

Ndërsa gjithnjë e më shumë klasa kalojnë nga librat e printuar në ato dixhitale dhe materiale të tjera, studiuesit po shqyrtojnë ndikimin në të nxënit e fëmijëve. Fusha është e re dhe provat janë të përziera – nuk ka konsensus shkencor nëse librat apo pajisjet dixhitale janë më të mira për të mësuarin e një fëmije.

Një studim në shkollat fillore në Honduras, për shembull, zbuloi se zëvendësimi i laptopëve me tekstet shkollore tek e fundit nuk bënte ndonjë ndryshim në mësimin e nxënësve – nuk ishte as pozitiv as negativ. Por a nuk është kuptimi i përbashkët që të dyja format e të mësuarit, të shtypura dhe dixhitale, mund të jenë efektive apo jo, në varësi të individit dhe situatës? Le të gërmojmë pak më thellë.

Mësimi i hershëm rilidh trurin

Është e rëndësishme të merret parasysh neuroshkenca këtu, sepse ajo mund t’i ndihmojë edukatorët të zgjedhin se cilat mjete do të përdorin në faza të ndryshme të zhvillimit të një fëmije.

Dhe neuroshkencëtarët na kanë treguar se të mësuarit dhe formimi i kujtesës rilidhin fizikisht trurin.

Truri është “elastik” – ai rritet dhe krasit lidhjet midis neuroneve ndërsa ne formojmë kujtime, mësojmë dhe harrojmë. Kjo është e vërtetë në të gjitha moshat, por truri është veçanërisht elastik gjatë fëmijërisë.

Plasticiteti i trurit varet masivisht nga përvojat dhe mjedisi ynë. Studimet kanë treguar se sa më i pasur të jetë mjedisi ynë i të mësuarit gjatë fëmijërisë, aq më shumë “gjëra” mësojmë – por ne gjithashtu ndryshojmë mënyrën se si truri ynë mëson gjëra të reja për pjesën tjetër të jetës.

Shembulli më i mirë këtu është mësimi i gjuhës. Fëmijët mësojnë një gjuhë të dytë shumë lehtë në krahasim me të rriturit sepse truri i tyre është më elastik. Për më tepër, të rriturit që kanë mësuar dy gjuhë në fëmijëri mund të mësojnë një gjuhë të tretë shumë më shpejt sesa të rriturit që kanë mësuar vetëm një gjuhë në fëmijëri – truri i tyre është i stërvitur për të mësuar gjuhë.

Në anën tjetër të spektrit, privimi i ndjesive gjatë fëmijërisë ndryshon përgjithmonë trurin për keq. Fëmijët e privuar nga përvoja të ndryshme – më pak prekje dhe ndërveprim me të rriturit, për shembull, më pak pamje dhe tinguj dhe pak akses në të mësuar – mund ta kufizojnë zhvillimin e trurit. Këto ndryshime shpesh nuk mund të kthehen më vonë në jetë.

Përfitimet e përvojave më të pasura të të mësuarit

Çfarë do të thotë kjo për arsimin? Fëmijët duhet të ekspozohen ndaj sa më shumë llojeve të ndryshme të mjeteve të të mësuarit, si dixhitale ashtu edhe fizike. Mund të nënkuptojë t’i drejtoheni librave dhe shkrimit të dorës për të formuar njohuri të qëndrueshme për diçka.

Studimet tregojnë se akti i të shkruarit kërkon që truri të jetë pjesëmarrës aktiv në procesin e marrjes së shënimeve, por se truri është më pak aktiv kur shkruan, kështu që shkrimi me dorë ia shton më shumë materialin kujtesës.

Ose përdorimi i platformave dixhitale të mësimit mund të nënkuptojë një përvojë shumë më të pasur: një pasuri filmash të animuar, aplikacione arsimore të bazuara në shpërblime, klasa virtuale dhe mjete AI si ChatGPT për të motivuar studentët të mësojnë në mënyra interaktive.

Hulumtimet tregojnë se teknologjia dixhitale është efektive në rritjen e aftësive të shkrim-leximit dhe numërimit, shkathtësisë manuale dhe kujtesës së punës vizuale-hapësinore kur përdoret në një kontekst mësimor. Rezultatet e dobishme të kësaj ndikojnë në të gjitha fushat e të mësuarit të një fëmije, duke përfshirë gjuhën, shkrim-leximin funksional, matematikën, shkencën, njohuritë e përgjithshme, të menduarit krijues – lista vazhdon.

Kompjuterët: Ndikimi në shëndetin fizik dhe mendor

Ka edhe aspekte negative të lidhura me teknologjitë dixhitale. Disa studime tregojnë se kompjuterët mund të kenë një ndikim negativ në vëmendje dhe se fëmijët përdorin kompjuterët në mënyrë pasive në vend që të jenë një mjet aktiv mësimor që angazhon trurin. Por nuk është ende e qartë nëse këto ndikime negative janë afatshkurtra apo afatgjata.

Disa studime sugjerojnë gjithashtu se përdorimi i tepërt i kompjuterëve ndikon në shëndetin fizik dhe mendor. Por kjo mund të ketë më shumë të bëjë me qëndrimin në një vend për një kohë të gjatë, sesa me vetë kompjuterët. Kjo është arsyeja pse vrapimi jashtë ose gjuajtja e topit është jetike për zhvillimin e fëmijëve dhe performancën e tyre akademike gjithashtu.

Problemi i vërtetë në arsim është varfëria

Ka shumë faktorë në edukimin e një fëmije. Mjedisi i tyre në shtëpi është po aq i rëndësishëm sa materialet dhe pajisjet që përdorin për të mësuar. Një nga problemet më të mëdha në arsim është varfëria – aksesi i dobët në libra dhe kompjutera.

Kjo çështje u bë e dukshme gjatë pandemisë COVID-19 kur fëmijët me kushte jetese të pafavorshme kishin më pak akses në kompjuterë ose libra në shtëpi gjatë kohës kur shkollat ishin të mbyllura. Një studim me bazë në Mbretërinë e Bashkuar, për shembull, zbuloi se një e treta e studentëve në zonat e privuara nuk kishin akses të përshtatshëm në mjetet  mësimore në shtëpi gjatë pandemisë.

Efekti ishte një rënie në performancën e tyre akademike. Rezultatet e të nxënit te fëmijët e moshës së shkollës së mesme kanë rënë vitet e fundit, dhe kjo është më shumë se çdo gjë tjetër për shkak të faktorëve socio-ekonomikë, sipas studimeve. Është një trend i parë në mbarë botën dhe është shoqëruar me akses të dobët në mjete më të pasura arsimore.

dw

Zbulohet vrima e dytë e zezë më e madhja në Rrugën e Qumështit

vrima e zezëAstronomët kanë zbuluar një vrimë të zezë me një masë rreth 33 herë më të madhe se ajo e diellit, më e madhja që gjendet në galaktikën tonë të njohur si “Rruga e Qumështit”. Një vrimë tjetër e zezë, supermasive, gjendet në qendër të galaktikës sonë.

 

Vrima e zezë e sapo identifikuar ndodhet rreth 2000 vite dritë nga Toka, relativisht afër në aspektin kozmik, në konstelacionin Aquila dhe ka një yll shoqërues që rrotullohet rreth saj, thanë studiuesit të martën. Një vit dritë është distanca që përshkon drita gjatë një viti, rreth 9.5 trilion km.

Vrimat e zeza janë pjesë e hapësirës në univers ku graviteti është aq i fuqishëm sa edhe drita nuk mund të shpëtojë, çka e bën të vështirë zbulimin e tyre.

Kjo vrimë e zezë u identifikua përmes vëzhgimeve të bëra nga misioni Gaia i Agjencisë Evropiane të Hapësirës, pasi shkaktoi lëkundjen e yllit që e shoqëron atë. Misioni Gaia po harton një regjistër madhor të yjeve.

Për verifikimin e masës së vrimës së zezë u përdorën të dhëna nga teleskopi shumë i madh i Observatorit Evropian Jugor me bazë në Kili dhe observatorë të tjerë tokësorë.

“Kjo vrimë e zezë nuk është vetëm shumë masive, por edhe shumë e veçantë në shumë aspekte. Në të vërtetë është diçka që kurr nuk e prisnim ta zbulonim”, thotë Pasquale Panuzzo, inxhinier kërkimor në agjencinë franceze të hulumtimeve CNRS, që punon në Observatorin e Parisit. Ai është autori kryesor i studimit të botuar në revistën “Astronomy & Astrophysics”.

Një nga veçoritë është se vrima e zezë, e quajtur Gaia BH3, dhe ylli i saj shoqërues po udhëtojnë brenda galaktikës në drejtim të kundërt të mënyrës se si yjet sillen zakonisht në orbitat e tyre në Rrugën e Qumështit.

Gaia BH3 ndoshta u formua pas shpërbërjes së një ylli që ishte rreth 40 herë më masiv se dielli, thanë studiuesit.

Vrimat e zeza që formohen nga shpërbërja e një ylli të vetëm quhen vrima të zeza yjore. Gaia BH3 është vrima e zezë yjore më e madhe që njihet deri tani, sipas astronomit dhe bashkautorit të studimit Tsevi Mazeh nga Universiteti i Tel Avivit në Izrael.

Kur ylli në fjalë shpërtheu në fund të jetëgjatësisë së tij, fenomen që njihet si supernova, një pjesë e materialeve përbërëse u përhapën në hapësirë, ndërsa pjesa e mbetur shpërtheu dhunshëm duke krijuar vrimën e zezë. Universi mendohet se ka një moshë prej 13.7 miliardë vitesh.

Ylli shoqërues i vrimës së zezë, Gaia BH3, është po aq i vjetër sa ylli tjetër që shpërtheu dhe është rreth 76% e masës së diellit dhe pak më i ftohtë, por ka një ndriçim rreth 10 herë më të lartë.

Ylli rrotullohet rreth vrimës së zezë në një orbitë eliptike në një distancë rreth 4.5 herë të madhe se ajo midis Tokës dhe Diellit, matje që quhet si njësi astronomike, shkurtimisht AU dhe 29AU. Për krahasim, Jupiteri rrotullohet rreth pesë AU nga dielli dhe Neptuni rreth 30 AU.

“Zbulimi befasues për mua ishte fakti se përbërja kimike e këtij ylli shoqërues nuk tregon asgjë të veçantë, kështu që nuk u ndikua nga shpërthimi i supernovës së vrimës së zezë”, tha astronomia dhe bashkëautorja e studimit Elisabetta Caffau, e cila punon me Observatorin e Parisit.

Shkencëtarët nuk janë të sigurt se sa të mëdha mund të jenë vrimat e zeza yjore. “Masa maksimale e një vrime të zezë yjore është çështje e debatit aktiv shkencor”, tha shkencëtari Panuzzo.

voa

Zhvillimi i sensorëve kuantikë për matje të pamundura më parë

sensorHulumtuesit në Kaliforni po zhvillojnë sensorë me ndjeshmëri të lartë me qëllimin për të zbuluar sa më shpejt të jetë e mundur ndryshimet mjedisore. Siç njofton korrespondentja e Zërit të Amerikës, Genia Dulot, shkencëtarët në Universitetin e Kalifornisë në Los Anxhelos e kanë përqendruar vëmendjen tek sensorët kuantikë që bazohen tek fenomeni i quajtur ‘ndërlidhja e kuantit’, kur një foton ‘e di ekzistencën’ e një fotoni tjetër në distanca të largëta.

 

Hulumtuesit në Universitetin e Kalifornisë në Los Anxhelos po zhvillojnë sensorë kuantikë të gjeneratës së ardhshme. Profesoresha Prineha Narang thotë se synimi është që të përmirësohet saktësia e matjes së asaj që po ndodh në ajër dhe ujë.

“Flitet për zbulimin e atyre që mund të jenë tregues të hershëm të problemeve më të mëdha, për marrjen e vendimeve që ndikojnë tek shëndeti i njeriut, kur flitet për ndryshimin e cilësisë së ajrit”.

Sergio Carbajo, hulumtues në Universitetin e Kalifornisë në Los Anxhelos, ka drejtuar mbi një molekulë dy rreze lazer me precizion të lartë, për të ‘lexuar’ karakteristikat e saj kuantike, ose siç thotë ai, gjurmën e tij unike të gishtit, që përfshin kohën dhe vendndodhjen.

“Mbledhim të dhëna nga qindra prej tyre (molekulat) dhe studiojmë informacionet individuale. Përmbledhja e të gjitha të dhënave të mbledhura na ndihmon të shohim ndërlidhjen e zhvillimeve”.

Për shkak të ndërlidhjes kuantike, fenomeni kur një foton “e di” ekzistencën e një tjetri, këta sensorë do të jenë në gjendje të matin diçka që ndodh në distanca të largëta.

Verën e kaluar, kur qyteti i Nju Jorkut u mbulua nga tymi i zjarreve në Kanada, hulumtuesit thonë se sensorët mund të kishin parashikuar zonat dhe sa do të zgjaste smogu, madje deri tek ndotësit specifikë. Hulumtuesi Dennis Kim thotë se ky është vetëm fillimi.

“Sensorët kuantikë mund të zbulojnë ndryshimet në fushat magnetike. Për shembull, në rastin e një tërmeti, madje edhe në zonat tektonike, me lloje të ndryshme tërmetesh, ku ndjeshmëria është e lartë, ne mund të parashikojmë ose ndjejmë një tërmet përpara se të ndodhë”.

Shkencëtarët parashikojnë se gjatë dhjetë viteve të ardhshme, këta sensorë do të kenë përdorim edhe më të gjerë në hulumtimet për klimën.

voa