Kategoritë: Shkenca

Gjenetika ofron të dhëna për shkaqet e kancerit tek secili pacient

Cancer genomeCancer Genome

Shkencëtarët kanë analizuar hartën e plotë gjenetike të më shumë se 18,000 mostrave të kancerit, duke gjetur të dhëna të reja për shkaqet e zhvillimit të kancerit që mund të ndihmojnë mjekët të ofrojnë trajtim më të mirë dhe më të personalizuar për pacientët e tyre. Studiuesit në Mbretërinë e Bashkuar kanë zhvilluar gjithashtu një mekanizëm për të ndihmuar mjekët të zbatojnë atë që shkencëtarët mësuan përmes një studimi.

Duke kuptuar përbërjen e plotë gjenetike të një kanceri, mjekët shpresojnë se do të jenë në gjendje të trajtojnë çdo lloj kanceri individualisht. Studimi i botuar së fundmi në revistën Science mund t’i ketë sjellë ata një hap më pranë këtij qëllimi.

Shkencëtarët kanë analizuar hartën e plotë gjenetike të më shumë se 18,000 mostrave të kancerit përmes një procesi të quajtur “sekuenca e të gjithë gjenomit”. Shkencëtarët kanë tani të gjitha gjenomet e 19 llojeve të ndryshme të kancerit.Ky është studimi më i madh i të gjithë gjenomit mbi mostrat e kancerit i kryer deri më sot.

Qëllimi përfundimtar është gjetja e të dhënave të reja për shkaqet e kancerit që mund të ndihmojnë mjekët të ofrojnë trajtim më të mirë dhe më të personalizuar për pacientët. Kanceri i gjirit, zorrës së trashë dhe prostatës i ndihmuan shkencëtarët të identifikonin 58 të dhëna të reja për shkaqet e kancerit.

Serena Nik-Zainal është profesore e Mjekësisë së Gjenomit dhe Bioinformatikës në Universitetin e Kembrixhit dhe një nga autoret kryesore të studimit.

“Të dhënat e reja të zbuluara japin informacion shtesë për kancerin e çdo personi. Është diçka që ne nuk mund ta shihnim në të kaluarën. Ne thjesht shikonim për gjene specifike dhe thjesht dinim se shumë njerëz kishin të njëjtin mutacion të gjenit. Tani që mund të shohim këto modele mund t’ju tregojmë për gjërat që nuk shkojnë si duhet”, thotë Serena Nik-Zainal.

Studiuesit ishin në gjendje të analizonin një numër kaq të madh gjenomesh të plota për shkak të përmirësimeve në teknologjinë e sekuencës gjenetike që kohët e fundit i lejoi shkencëtarët të përfundonin plotësisht deshifrimin e të gjithë gjenomit njerëzor.

Shërbimi Shëndetësor në Mbretërinë e Bashkuar thotë se kanceri është një “sëmundje e gjenomit”, ose çrregullimi i udhëzimeve për funksionimin e qelizave, që ndodh kur ndryshimet në ADN-në e një personi bëjnë që qelizat të rriten dhe ndahen në mënyrë të pakontrolluar.

Në vitin 2020, kishte rreth 19 milionë raste të reja me kancer në mbarë botën. Disa modele mutacioni lindin për shkak të problemeve brenda qelizave të një personi; të tjerat ndodhin nga ekspozimet mjedisore si rrezatimi ultravjollcë, tymi i duhanit ose kimikatet.

Sekuenca gjenetike tashmë është duke u ndërthurur në praktikën onkologjike si pjesë e prirjes në rritje të “mjekësisë së personalizuar” ose kujdesit të bazuar në gjenet e pacientit dhe sëmundjen specifike.

Tani mjekët do të kenë shumë më tepër informacion për të nxjerrë, kur të analizojnë kanceret individuale.

“Kur bën sekuencën e të gjithë gjenomit, mund të shohësh të gjitha mutacionet në gjenom, çdo mutacion, duke përfshirë edhe ato jashtë gjeneve në sekuencat jokoduese. Kjo do të thotë që mund të marrësh një pamje të peizazhit të mostrës së kancerit të çdo pacienti”, thotë studiuesja Nik-Zainal.

Ajo thotë se teknikat e reja janë thelbësore:

“Me metodën e vjetër të analizës së gjenomit, ku thjesht shikonim një gjen dhe kërkonim për mutacione të gjenit, nuk sheh se disa nga ato tumore janë në të vërtetë shqetësues. Pra, kjo mënyrë e përdorimit të informacionit të plotë të gjenomit, ndihmon në zbulimin e pacientëve që mund të kenë anomali, dhe që mund të jenë të ndjeshme ndaj barnave për të cilat nuk do të kishin dijeni pa informacionin e plotë të gjenomit”.

Studiuesja Nik-Zainal thotë se të ekzaminosh të gjithë gjenomin e një kanceri do të thotë se mund të gjurmosh origjinën e sëmundjes.

“Mund të shohësh pacientë që kanë mutacione të trashëguara, kanceri i të cilëve ka karakteristika të njëjta. Pra, mund të zbulosh arsyen kryesore pse dikush ka kancer nga mutacione të trashëguara. Dhe e njëjta gjë mund të thuhet edhe për agjentët mjedisorë. Mund të shohim shenja të forta të tymit të duhanit në kancerin e mushkërive, apo dëmtime të forta të rrezeve violetë në kanceret e lëkurës”.

Studiuesit kanë zhvilluar gjithashtu një algoritëm kompjuterik të cilin po e publikojnë me studimin e tyre. Qëllimi i tij është të lejojë mjekët ta zbatojnë atë për të gjetur modele të zakonshme të mutacioneve dhe për të kërkuar për ato që janë shqetësuese.

Nëse kanceri i një pacienti ka një model të caktuar mutacioni, kjo mund të nënkuptojë se ata janë njerëzit e duhur për një ilaç të ri si imunoterapia apo një provë klinike. Studiuesit shpresojnë se shkencëtarët në vendet e tjera do të ndjekin shembullin e tyre dhe do t’i shtojnë njohuritë që mund të ndihmojnë në trajtimin e suksesshëm të kancereve.

voa

Çfarë zbulon zëri për personin?

lajm zanorKur dërgjojmë zërin e një personi, krijojmë automatikisht edhe përshtypjen për karakterin e tij. Çfarë zbulon në të vërtetë zëri? Për këtë janë bërë shumë studime.

Shumica prej jush ndoshta e njihni këtë situatë: Kur flasim me një person në telefon ose dëgjojmë ndonjë podcast edhe pa e parë kurrë atë automatikisht krijojmë përfytyrimin për këtë person.

Ne nuk krijojmë vetëm një ide për moshën dhe gjininë e personit, për edhe për dukjen e tij, gjatësinë apo forcën. Ne nga zëri i tij dallojmë po ashtu edhe nëse dikush është i mërzitur, miqësor, i interesuar ose me nerva. E besojmë se vetëm përmes zërit mund të krijojmë një përshtypje edhe për personalitetet e njerëzve të tjerë.

Zërat e thellë konsiderohen më tërheqës

Studimet psikologjike kanë treguar në të kaluarën se zëri i një personi luan një rol të rëndësishëm edhe në përzgjedhjen e një partneri, e në rastin e një politikani mund të ndikojë edhe votimin e tij apo jo.

Në veçanti lartësia e zërit duket të jetë vendimtare. Në studimet e shumta thuhet se zëri i thellë shpreh dominimin, atraktivitetin, inteligjencën dhe ndershmërinë.

E nëse kjo tingëllon si një lajm jo i mirë për personat me zë më të hollë, me zërat kërthitës, atëherë duhet thënë se deri më tani janë studiuar në radhë të parë se çfarë asociacionesh ngjall tingulli tek dëgjuesit. Kjo tregon shumë pak për karakterin e vërtet të personit.

Çfarë domethënie ka vërtet zëri?

Psikologu Christoph Schild nga Universiteti i Siegenit thekson se njerëzit mund të gabojnë edhe me interpretimet e zërit: “Mike Tyson, për shembull, njihet për zërin e tij mjaft të lartë, por në të njëjtën kohë është ndoshta më shumë një person dominues.”

Schild ishte pjesë e një ekipi kërkimor të udhëhequr nga psikologia Julia Stern. Ata së bashku kanë bërë kërkime në Universitetin e Göttingen dhe kanë dashur të zbulojnë se çfarë tregon vërtet zëri për personalitetin e një personi?

Thënë shkurt: Po. Disa tipare të personalitetit mund të lexohen edhe nga zëri, por vetëm disa.

Dominant, të ekstrovertuar, më aktivë në seks

Studiuesit kanë bërë kërkime me 2.217 burra dhe gra, ndërsa studimin e kanë publikuar në vitin 2021. Numri i grave në studim ka qenë më i lartë – 1.299. Stern dhe ekipi i saj donin të dinin nëse një zë i lartë apo i ulët pasqyron tipare të karakterit. Njerëzit me zë më të thellë janë më dominues, më ekstrovertë, më pak të shoqërueshëm dhe seksualisht më aktivë – këto ishin hipotezat e studiuesve që donin t’i testonin.

Për këtë qëllim u bënë regjistrime audio të të gjithë personave, për të përcaktuar lartësinë e saktë të zërave. Si mosha ashtu edhe gjinia u morën parasysh. Studiuesit mblodhën të dhëna edhe për sjelljen dhe dëshirën seksuale – sa dominantë, ekstrovertë, neurotikë, të shoqërueshëm, të hapur ndaj përvojave të reja dhe sa të ndërgjegjshëm vlerësohen pjesëmarrësit.

Stern dhe ekipi i saj konfirmuan disa nga hipotezat e tyre. Sipas studimit, njerëzit me zë më të thellë janë më dominues, më ekstrovertë dhe më shpesh të interesuar për seksin jashtë lidhjeve të rregullta. “Në rastin e thellësisë së zërit, studiuesit aktualisht supozojnë se ndryshimet në thellësinë e zërit mund të jenë rezultat i përzgjedhjes seksuale”, thotë Christoph Schild. “Këtu supozohet se thellësia e zërit funksionon si një sinjal “i ndershëm” që synon të pengojë konkurrentët e mundshëm dhe të tërheqë partnerë të mundshëm.” Bazuar në këtë supozim, sipas Schild, mund të ketë kuptim që një zë i thellë të lidhet me një tipar personaliteti që ndërlidhet edhe me përzgjedhjen e partnerit, siç është dominimi.

Zëri nuk sqaron të gjitha

Tiparet e tjera të personalitetit lidhen më pak me zërin: Sa neurotik, i ndërgjegjshëm, i shoqërueshëm ose sa i hapur është një person, ka më pak gjasa të na tregojë zëri i një personi. Ndoshta kjo është një prehje për të gjithë ata që luftojnë me zërin e tyre më të lartë dhe më të hollë. Zërat e thellë nuk janë tregues i tipareve se një person është vetëm joshës. Ndërkohë që zëri nuk jep ndonjë informacion të besueshëm as për shumë tipare të tjera të rëndësishme të karakterit.

dw

Mendoni se 8 orë gjumë janë mjaftueshëm? Mendohuni sërish!

gjumiPrej kohësh tetë orë gjumë ka qenë rregulli i artë për një pushim të mirë gjatë natës. Por studiuesit nga Kina dhe Mbretëria e Bashkuar thonë tani se njerëzit e moshuar kanë nevojë për më pak gjumë.

Shumica prej nesh e kanë përvetësuar këtë rregull: Një natë e plotë me gjumë do të thotë tetë orë për të rriturit. Por kjo mund të mos jetë më e vërtetë, pasi njerëzit arrijnë një moshë të caktuar.

Një ekip studiuesish nga Universiteti i Kembrixhit në Mbretërinë e Bashkuar dhe Universiteti Fudan në Kinë zbuluan se shtatë orë gjumë mund të jenë koha ideale e gjumit për njerëzit e moshës së mesme dhe të moshuar.

Në një studim të botuar në revistën “Nature Aging”, studiuesit thanë se shtatë orë gjumë ishin më idealet për shëndetin mendor.

Pjesëmarrësit në studim raportuan sjelljet e tyre të gjumit dhe gjithashtu iu përgjigjën pyetjeve në lidhje me mirëqenien dhe shëndetin e tyre mendor. Ata iu nënshtruan një sërë ushtrimesh që lidheshin me aftësitë konjitive, të cilat testuan shpejtësinë e tyre të përpunimit të informacionit, vëmendjen vizuale, kujtesën dhe aftësitë e zgjidhjes së problemeve. Ata që kishin pasur shtatë orë gjumë të pandërprerë, ia dolën më mirë.

Megjithatë, duhet qartësuar diçka: 94% e pjesëmarrësve ishin të bardhë, kështu që është e paqartë nëse rezultatet janë të vërteta për njerëzit me ngjyrë dhe prejardhje të tjera etnike ose kulturore.

Një faktor tjetër i rëndësishëm është qëndrueshmëria. Rezultatet më të mira u panë tek njerëzit që treguan vetëm pak luhatje në rutinën e tyre të gjumit për periudha të gjata kohore dhe që ishin besnikë të periudhës shtatë-orëshe.

 

Gjumë i ndërprerë: rrezik për demenca

“Të bësh një gjumë të mirë gjatë natës është e rëndësishme në të gjitha fazat e jetës, por veçanërisht teksa plakemi” – tha Barbara Sahakian, profesore në Universitetin e Kembrixhit dhe bashkëautore e studimit.

Studiuesit thanë se mungesa e gjumit ka të ngjarë të pengojë procesin e trurit për të çliruar veten nga toksinat. Ata gjithashtu thonë se një ndërprerje e gjumit të ngadaltë ose të thellë mund të jetë përgjegjës në përkeqësimin e aftësive konjitive.

Trazimi i gjumit të thellë ndikon në dëmtimin e kujtesës dhe kjo mund të çojë në akumulimin e amiloidit, një proteinë që – nëse nuk funksionon siç duhet – mund të shkaktojë “konfuzion” në tru, pra çon drejt demencës.

Gjumi i pamjaftueshëm ose i tepërt mund të jetë një faktor rreziku për plakjen e trurit.

“Nuk mund të themi përfundimisht se pak gjumë ose shumë gjumë shkakton probleme me aftësitë konjitive”  – thotë Jianfeng Feng, studiues i trurit dhe profesor në Universitetin Fudan. “Por arsyet pse njerëzit e moshuar kanë gjumë më të dobët duket të jenë komplekse, të ndikuara nga një kombinim i përbërjes sonë gjenetike dhe strukturës së trurit tonë.”

 

truriKohëzgjatja e gjumit ndikon në strukturën e trurit 

Studiuesit analizuan gjithashtu imazhet e trurit dhe të dhënat gjenetike, por ato të dhëna ishin të disponueshme vetëm për më pak se 40.000 pjesëmarrës.

Këto të dhëna treguan se sasia e gjumit mund të lidhet me ndryshimet në strukturën e rajoneve të trurit si hipokampusi, i cili konsiderohet qendra e kujtesës dhe mësimit në tru, dhe korteksi precentral, i cili është përgjegjës për kryerjen e lëvizjeve të vullnetshme.

Meqenëse rreziku i Alzheimerit dhe demencës – sëmundjet e plakjes që vijnë me dëmtime të aftësive konjitive– është i lidhur me kohëzgjatjen e gjumit, studiuesit thanë se puna e mëtejshme në fushën e shkencës së gjumit është thelbësore.

“Gjetja e mënyrave për të përmirësuar gjumin për njerëzit e moshuar mund të jetë vendimtare për t’i ndihmuar ata të ruajnë shëndetin dhe mirëqenien e mirë mendore dhe të shmangin rënien e aftësive konjitive, veçanërisht për pacientët me çrregullime psikiatrike ” – tha Sahakian.

dw

Një teknologji e re po ndihmon në eliminimin e mbetjeve ushqimore

mbetjet ushqimoreNë Shtetet e Bashkuara rreth 40 për qind e ushqimit hidhet poshtë. Në një përpjekje për t’i dhënë zgjidhje këtij problemi një kompani në Holandë ka shpikur teknologjinë që mund të ndihmojë në reduktimin e mbetjeve ushqimore. Korrespondetja e Zërit të Amerikës Julie Taboh njofton.

Sipas Agjencisë të Mbrojtjes së Burimeve Natyrore, 40 për qind e ushqimit që gatuhet në Shtetet e Bashkuara hidhet poshtë.

Pjesa më e madhe e tij përfundon në vende mbeturinash, ku çlirohet një sasi masive metani.

Për të ndihmuar në trajtimin e këtij problemi global, një kompani holandeze ka prodhuar një sistem monitorimi të mbetjeve ushqimore e cila përdor inteligjencën artificiale për të ndihmuar kuzhinierët e restoranteve të identifikojnë dhe masin sasinë e ushqimit që hidhet nga kuzhinat e tyre.

Ne i vendosim koshit të mbeturinave një peshore poshtë dhe një kamera sipër dhe sa herë që hidhet diçka, bëjmë fotografi dhe falë Inteligjencën Artificiale arrijmë të dallojmë llojin e ushqimit që hidhet“, thotë Olaf van der Veen, drejtor ekzekutiv i Orbisk.

Informacionet mblidhen dhe hidhen menjëherë në një bazë të dhënash për të ndihmuar kuzhinierët të shohin ato që mund të jenë probleme të përsëritura.

Ta zëmë se hidhni 10 kilogramë domate çdo të martë në mëngjes, makineria do t’ua ofrojë këtë informacion. Ose sallatën të premteve, pasi njerëzit preferojnë ushqime të tjera më tradicionale, dhe çoni dëm një sasi të konsiderueshme sallate”, thotë Olaf van der Veen.

Ky është lloji i informacionit që u ofrohet shefave të kuzhinës në mënyrë që të ulin sasinë e mbeturinave që hedhin, me synimin për të përmirësuar qëndrueshmërinë dhe përfitimet prej tyre.

Nuk ka një kuzhinier në botë që do t’i pëlqente të gatuante për koshin e mbeturinave“, thotë zoti van der Veen.

Pra, ajo që kjo teknologji është në gjendje të bëjë për një restorant është t’i mundësojë atij, nëpërmjet inteligjencës artificiale, të parashikojnë dhe të gatuajë sasinë e duhur të ushqimit“, thotë Vonnie Estes, e Shoqatës Ndërkombëtare të Prodhimeve të freskëta.

Restorantet nuk e blejnë makinën, por paguajnë një tarifë abonimi mujor për informacionin që mbledh dhe shpërndan makina. Që kur u vu në përdorim në vitin 2019, shërbimi ka ndihmuar rreth 100 restorante në Evropë të kursejnë mbetjet ushqimore dhe paratë, thotë kompania.

Ne kemi kursyer 200 deri në 300 mijë kilogramë deri më sot dhe kjo ka një vlerë prej rreth 1.2 deri në 1.8 milionë dollarësh“, thotë Olaf van der Veen.

Kompania planifikon të zgjerohet duke u futur edhe në tregun amerikan e shpreson që një ditë të eliminojë plotësisht mbetjet ushqimore nga kuzhinat industriale.

voa

Bateritë e litiumit, përfitimet mjedisore dhe prirja e industrisë së makinave elektrike

makina bateriSuedia po harton plane për prodhimin e baterive të makinave më miqësore me mjedisin, ndërsa një ligj i propozuar nga Bashkimit Evropian do të ndalojë nga tregu i bllokut bateritë e automjeteve që nuk i plotësojnë standatet evropiane kundër ndotjes. Bateritë e gjeneratës së re me përbërje litiumi pritet të përshpejtojnë planet botërore për kalimin tek automjetet që nuk shkaktojnë ndotje të mjedisit.

Në veriun e acartë të Suedisë, Evropa po harton plane për të prodhuar bateri makinash më miqësore për mjedisin. Një projektligj i propozuar nga blloku, që pritet të marrë dritën jeshile këtë vit, do të lejonte në tregun evropian, duke filluar nga mesi i vitit 2024, vetëm bateritë e automjeteve që tregojnë gjurmët e karbonit.

Fabrika gjigande Northvolt në Suedi filloi prodhimin e qelizave të para të baterive një vit më parë. Planet për zgjerimin e kapaciteteve do të ishin të mjaftueshme për të ofruar mbi një milionë bateri makinash në vit.

Dy ish drejtues të kompanisë Tesla, Peter Carlsson dhe Paolo Cerruti, të cilët themeluan këtë ndërmarrje gjigande në periferi të qytetit suedez Skelleftea, thonë se ata nuk i tërhoqi moti i acartë apo ajri i pastër, por mundësia e furnizimit të fabrikës me energji të rinovueshme.

Rreth 200 kilometra në jug të Rrethit Arktik, fabrika Northvolt do të furnizohet tërësisht me energji të rinovueshme nga era dhe uji.

Drejtuesit thotë se fabrika do të prodhojë bateri me një gjurmë karboni 80% më të ulët krahasuar me fabrikat që përdorin energji elektrike nga centralet me qymyr.

Fredrik Hedlund, Shef Ekzekitiv i fabrikës Northvolt, thotë se shpreson që këtë vit të fillojnë dërgesat e baterive për tregun.

“Për prodhimin e çdo kilovat orë baterie, mund të duhet të konsumohet 60 deri 80 kilovat orë energji elektrike. Prandaj është shumë i rendësishëm vendi se ku e ndërton një fabrikë gjigande si kjo.”

Prodhimi i baterive kërkon nxjerrjen dhe transportin e mineraleve të rralla si dhe sasi të larta energjie elektrike që shpenzohet gjatë të gjitha proceseve.

Northvolt gjithashtu ka plane për të përdorur materiale të ricikluara, përfshirë nikelin, kobaltin dhe pilulat e baterive.

Këtë vit pritet të fillojë ndërtimi i një linje riciklimi pranë fabrikës në Skelleftea me shpresën për të ricikluar 125 mijë tonë bateri në vit.

Aktualisht, Azia dominon tregun botëror të prodhimit të baterive me bazë litiumi. Sipas një raporti të Komisionit Evropian, Evropa pritet të rrisë tregun e saj nga 6 – 16% deri në vitin 2029. Rreth 25 fabrika gjigande do të ndërtohen në të gjithë kontinentin, përfshirë fabrikën e kompanisë Tesla në Berlin.

Qëllimi është sigurimi i një burimi të brendshëm për prodhuesit evropian të makinave elektrike në përpjekjet për t’u përshtatur me masat e rrepta të Bashkimit Evropian për kufizimin e emetimit të karbonit.

“Kemi nevojë për një zinxhir të brendshëm evropian furnizmi. Që të mos varemi nga rajone të ndryshme si Azia. Kjo ka rëndësi strategjike jo vetëm për prodhuesit e makinave, por për Evropën në përgjithësi”, thotë Fredrik Hedlund, Shef Ekzekitiv i fabrikës Northvolt.

Fabrika Northvolt ka marrë porosi që kapin shifrën mbi 30 miliardë dollarë nga prodhuesit e automjeteve, përfshirë BMW, Volkswagen, Volvo dhe prodhuesin suedez të automjeteve elektrike Polestar. Kompania Volvo është zotuar që duke filluar nga viti 2030 të prodhojë vetëm makina elekrtike.

“Importimi i baterive miqësore me mjedisin nga një vend shumë larg fabrikës që prodhon makinat elektrike shkakton humbje, pasiguri dhe rritje të ndotjes”, thotë Erik Severinsson me kompaninë Volvo.

Volvo, nën pronësinë e kompanisë kineze Geely, njoftoi kohët e fundit planet për partneritet me fabrikën Northvolt për të ndërtuar një fabrikë të re baterish në Gothenburg, jo larg fabrikës së makinave në Torslanda të Suedisë.

Zoti Severinsson thotë se fabrika më e madhe e makinave Volvo në Torslanda do të prodhojë makinën e parë elektrike në fillim të vitit 2025.

“Jemi përqendruar tek makinat elektrike sepse është rritur kërkesa dhe kjo kërkesë vazhdon”.

Sfidë për firmën Northvolt mund të jetë furnizimi i qendrueshëm me materiale të ricikluara, thotë Martina Petranikova, profesoreshë në Universitetin Chalmers të Goteborgut në Suedi.

“Do të ketë një konkurrencë të fortë në tregun e baterive. Do të jetë e vështirë që makinat e përdorura elektrike të kthehen në qendrat e riciklimit pasi shumë prej tyre shkojnë në tregje të treta”.

Profesoresha Petranikova thotë se riciklimi është një proces tejet i nevojshëm për të plotësuar kërkesat e tregut në të ardhmen.

voa

Teknologjitë e reja në shërbim të uljes së dioksidit të karbonit në atmosferë

co2Një mori teknologjish të reja që mund të ndihmojnë në neutralizimin e çlirimit të dioksidit të karbonit në shkallë globale deri në vitin 2050 po shfaqen kohët e fundit dhe të gjitha kanë nevojë për investime. Qeveritë në mbarë botën duhet të vendosin se cila i përshtatet gjeografisë së tyre dhe sa mund të shpenzojnë për një teknologji të caktuar.

Në shtator, disa kompani energjitike që janë përpjekur të pastrojnëatmosferën nga karboni festuan disa arritje të rëndësishme.

Në Islandë, dy kompani hapën një nga impiantet më të mëdha të kapjes dhe magazinimit të dioksidit të karbonit.

“Kanë një kapacitet 4,000 tonë dioksid karboni që kapet në ajër çdo vit, çka është e jashtëzakonshme. Ne pastaj ua dorëzojmë këtë sasi partnerëve tanë nga Carbfix për ta injektuar nën tokë. Dhe dioksidi i karbonit atje mineralizohet, duke u kthyer në gur”, thotë Jan Wurzbacher, shef ekzekutiv dhe bashkëthemelues i kompanisë Climeworks.

Shkrirja, ashtu si kapja e drejtpërdrejtë e dioksidit të karbonit në ajër, është një tjetër zhvillim i ri potencial në energjinë alternative. Shkrirja është një mënyrë për të përftuar energji pa karbon bazuar në të njëjtat parime që ngrohin diellin.

Në Francë, një eksperiment gjigant i shkrirjes që përfshinte magnetin më të madh deri tani u realizua në Reaktorin Ndërkombëtar Eksperimental Termonuklear, ose ITER, një megaprojekt ndërkombëtar i kërkimit dhe inxhinierisë së shkrirjes bërthamore. Një hap i madh, thotë ITER ndaj objektivit të tij për të prodhuar energji elektrike pa një nënprodukt radioaktiv.

“ITER-i pritet të kushtojë 20 miliardë euro, pak a shumë, të ndërtohet. Tani për tani, Evropa po importon 1 miliard Euro naftë çdo ditë. Pra, tani ata paguajnë në thelb çdo tre javë shumën e një viti”, thotë Laban Coblentz, zëdhënësi i ITER-it.

Në fillim të këtij viti, Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë paralajmëroi se angazhimet aktuale për klimën nga qeveritë

mund të mos arrijnë atë që kërkohet për t’i sjellë çlirimet globale të dioksidit të karbonit të lidhura me energjinë në zero deri në vitin 2050. Laura Diaz Anadon e Universitetit të Kembrixhit.

“Nëse nuk kemi energji elektrike të pastër, çlrimi i gazeve nuk do të bjerë. Pra përparësia duhet të jetë dekarbonizimi i sektorit të energjisë, dhe kjo do të thotë se burimet e rinovueshme, magazinimi dhe disa teknologji që mund të sigurojnë kapacitete të mëdha energjie do të jetë vërtet të rëndësishme”, thotë Prof. Laura Diaz Anadone e Universitetit të Kembrixhit.

Ajay Gambhir, një studiues i Institutit Grantham për Ndryshimet Klimatike në Kolegjin Imperial në Londër, thotë se ai beson se deri më tani, dy burime energjie kanë shënuar arritje.

“Fotovoltaikët diellorë dhe turbinat e erës po depërtojnë në sistemet e energjisë mjaft shpejt në të gjithë botën për momentin; kostoja e tyre po ulet jashtëzakonisht shpejt. Pra, ata po rezultojnë shumë premtues përsa i përket alternativave me karbon të ulët”, thotë ai.

Por sfidat mbeten kur bëhet fjalë për magazinimin e energjisë në planin afatgjatë.

“Kështu, për shembull, ne kemi bërë një përparim të madh në lidhje me koston dhe efektivitetin e baterive me litium. Gjatë 10 viteve të fundit, kostoja e baterive me litium është ulur me rreth 80, 85 për qind, kryesisht për shkak të përdorimit në tregun e automjeteve elektrike”, thotë zonja Anadon.

“Nuk ka aktualisht bateri që të jenë aq ekonomike ose të mëdha, për të plotësuar të gjitha nevojat për energji elektrike që u duhen vendeve gjatë muajve të dimrit, për shembull. E kam fjalën për kohëzgjatjen e ruajtjes së energjisë. Ne tashmë e kemi një gjë të tillë për sa i përket hidrocentraleve me pompa, por më pas kemi një sërë teknologjish të tjera që janë ose ekzistuese ose janë duke u zhvilluar. Hidrogjeni ka potencial të madh për t’u përdorur si rezervë energjie.”

Konferenca e Kombeve të Bashkuara për ndryshimin e klimës 2021, ose COP26, do të mbahet në Nëntor në Glasgow, Skoci.

voa 

NASA, mision testimi për ndryshimin e trajektores së asteroidëve

asteroidNjë raketë e kompanisë SpaceX do të lëshohet nga Kalifornia sonte vonë, në kuadër të një misioni të NASA-s për të testuar sistemin e parë mbrojtës planetar, i projektuar për të devijuar një asteroid nga përplasja me Tokën. Misioni i quajtur DART do të testojë aftësinë e NASA-s për të ndryshuar trajektoren e një asteroidi me forcë kinetike, duke përplasur një sondë në të me shpejtësi të lartë dhe duke shtyrë gurin hapësinor aq sa për të shmangur përplasjen me Tokën.

Duket si një temë e filmave të Hollivudit, por kërcënimi ndaj Tokës nga asteroidët është i rrënjosur në fakte e jo trillime.

Për këtë arsye NASA do të nisë atë që konsiderohet si misioni i parë i njerëzimit për të testuar mundësinë e devijimit të trajektores së një asteroidi.

“Ne mund të mësojmë nga ky mision se si t’i gjejmë objektet hapësinore dhe gjithashtu shpresojmë si t’i shmangim ato dhe t’i largojmë nga zona e rrezikshme e Tokës”, thotë zyrtari i NASA-s, Thomas Zurbichen.

NASA njoftoi në fillim të këtij viti se Toka nuk do të jetë e kërcënuar nga asteroidët në shekullin e ardhshëm, por zoti Zurbuchen thotë se shkencëtarët besojnë se vetëm një e treta e kërcënimeve të tilla janë diktuar deri më tani.

“Është gjithashtu e vërtetë se nga të gjitha objektet hapësinore që janë të përmasave të mëdha që do të mund përplaseshin me Tokën, ne kemi vëzhguar vetëm një të tretën e tyre. Dhe, të them të drejtën, është një nga detyrat tona që të vëzhgojmë dy të tretat e tjera të asteroidëve në dekadën e ardhshme”, thotë ai.

Sonda DART, që do të lëshohet nga Baza e Forcave Hapësinore Vandenberg në Kaliforni, me një raketë të kompanisë SpaceX, do t’i ndihmojë ekspertët të përcaktojnë nëse përplasja e qëllimshme e një sonde me një asteroid është një mënyrë efektive për të ndryshuar kursin e tij.

“Ne do të përplasemi me një asteroid të madhësisë së një stadiumi futbolli, që ndodhet në orbitën e një asteroidi tjetër 5 herë më të madh. Pastaj, ne do të masim ndryshimin real të orbitës së tij rreth objektit dytësor”, thotë zoti Zurbuchen.

Shkencëtarët zgjodhën asteroidin e dyfishtë “Didymos” si objektiv të këtij misioni. Asteroidi në orbitën e tij, “Dimorphos” ka një diametër prej rreth 160 metrash. Asteroidi që çoi në zhdukjen edinosaurëve kishte një diametër prej rreth 10 kilometrash.

Kur sonda DART të mbërrijë atje në fund të shtatorit ose në fillim të tetorit të vitit të ardhshëm, ajo do të përdorë programin autonom të navigimit për t’u përplasur qëllimisht në asterodin “Dimorphos” me një shpejtësi prej afërsisht 6.6 kilometrash në sekondë.

Shkencëtarët shpresojnë se goditja do të ndryshojë shpejtësinë e orbitës së asterodit me vetëm një fraksion të 1 përqindëshit, e mjaftueshme për të ndryshuar periudhën e saj orbitale me disa minuta.

“Duke ndryshuar orbitën, duke matur ndryshimin të orbitës, ne shpresojmë të mësojmë se me çfarë force dhe më çfarë shpejtësie duhet goditur një objekt i këtij lloji për të shmangur rrezikun e përplasjes me Tokën në të ardhmen”, thotë zoti Zurbuchen.

Nëse gjithçka shkon mirë, përplasja do të ndodhë në një distancë prej vetëm 11 milionë kilometrash nga Toka, duke e bërë të mundur vëzhgimin me teleskopë tokësorë të kësaj ngjarje.

Sonda DART është planifikuar të lëshohet të martën në mbrëmje nga Baza e Forcave Hapësinore Vandenberg në Kaliforni.

voa

Simulimi i misionit në Mars në shkretëtirën Negev

Mars simulimShkencëtarët e krahasojnë formacionin shkëmbor të kraterit Ramon në shkretëtirën Negev të Izraelit me sipërfaqen e planetit Mars. Krateri njihet për shkëmbinjtë me ngjyrë të kuqe dhe të verdhë. Kohët e fundit, gjashtë astronautë nga e gjithë bota kaluan një muaj në thellësi të shkretëtirës duke simuluar një mision drejt Marsit. Korrespondentja e Zërit të Amerikës Linda Gradstein vizitoi misionin e simuluar në kraterin Ramon, ku pati rastin të shohë nga afër përpjekjet dhe të bisedojë me astronautët.

Pas 30 ditësh të izoluar, gjashtë astronautë ndërkombëtar dolën nga stacioni i improvizuar hapësinor pa kostumet speciale. Ata sapo i dhanë fund një misioni të simuluar në Mars. Për këtë mision u zgjodh krateri Ramon me shretëtirën e ashpër që i ngjason sipërfaqes marsiane.

Astronautja gjermane Anika Mehlis tha për Zërin e Amerikës se pamjet nga brendësia e stacionit të improvizuar të jepnin përshtypjen e terrenit marsian.

“Kur zgjohesh në mëngjes dhe hedh vështrimin përtej dritareve të vogla, shikon këtë peisazh të kuqerremtë pa frymë njeriu. Nuk mund të dalësh jashtë pa kostum dhe komunikimi ka vonesa kohore. Ndjehesh i izoluar dhe larg çdo gjëje. Kur del përjashta stacionit me kostumin hapësinor dhe ndjen frymëmarrjen tënde, ndjesia bëhet reale. Kuptohet që nuk je në Mars por mund ta imagjinosh në mendjen tënde”, thotë ajo.

Misioni “Amadee-20” i sponsorizuar nga Forumi Austriak i Hapësirës dhe i organizuar nga Agjencia Izraelite e Hapësirës, përfshinte më shumë se 20 eksperimente shkencore.

Të veshur me kostume hapësinore që peshonin 50 kilogramë, astronautët praktikuan eksplorimin e terrenit. Por atyre iu desh që të merreshin edhe me detyra tokësore, siç është hidrauliku.

Komandanti i Misionit, Joao Lousada, tregon për Zërin e Amerikës disa nga problemet që hasën astronautët.

“Kishim disa probleme teknike si tualeti që na u desh ta rregullonim. Kemi të njëjtin tualet në Mars dhe duhet që t’i rregullosh vet të gjitha problemet që të dalin. Nuk është e lehtë të dërgosh në Mars një tualet rezervë”, thotë Joao Lousada

Drejtori i Forumit Austriak të Hapësirës, Gernot Groemer, vlerësoi punën e astronautëve dhe tha se ka lindur njeriu i parë që do të ecë në Mars.

“Për ata astronautë, kjo ndërtesë pas meje – stacioni më modern, më kompleks i simulimit të Marsit në këtë planet, do të jetë një nga hapat e tyre të parë në një udhëtim me anije që do të zhvillohet në të ardhmen”, thotë ai.

Sipas tij ky mision ka sjell më pranë realitetit përpjekjet e njeriut për të shkuar në Mars.

voa

Kompania “Blue Origin” planifikon stacionin hapësinor komercial


Kompania e turizmit hapësinor “Blue Origin” e miliarderit Jeff Bezo ka njoftuar planet për të ndërtuar dhe për të përdorur një stacion hapësinor komercial, të quajtur Orbital Reef.

Stacioni pritet të fillojë të funksionojë në gjysmën e dytë të kësaj dekade.

Stacioni është menduar të jetë një vend ku kushdo mund të ketë adresën e tij në orbitë.

Kompania e turizmit hapësinor “Blue Origin” njoftoi kohët e fundit planet për të ndërtuar dhe për të drejtuar një stacion të ri hapësinor komercial, të quajtur Orbital Reef.

Blue Origin është në partneritet me kompaninë Sierra Space me bazë në Nevada. Projekti mbështetet nga një numër kompanish të industrisë hapësinore, duke përfshirë gjigantin amerikan të hapësirës ajrore Boeing dhe Redwire Space me bazë në Florida.

“Blue Origin” thotë se stacioni Orbital Reef do të operojë si një “hapësirë biznesi për qëllime të ndryshme”, duke ofruar një vend për studiuesit, prodhuesit dhe vizitorët.

“Të gjitha llojet e kompanive mund të bashkohen dhe të bëjnë kërkime ndërsa stacioni ofron gjithashtu mundësi për turistët që të vijnë dhe thjesht të përjetojnë hapësirën,” thotë Janet Kavandi, presidente e Sierra Space, në një video promovuese.

Stacioni pritet të fillojë funksionimin në gjysmën e dytë të kësaj dekade.

Në fillim të muajit shtator, “Blue Origin” çoi në hapësirë aktorin 90-vjeçar William Shatner.

Fluturimi, është ndër fillesat e industrisë së turizmit hapësinor me pasagjerë, në anijet e ndërtuara dhe të drejtuara nga disa prej njerëzve më të pasur në botë.

Themeluesi i kompanisë Virgin Galactic, Richard Branson shkoi në hapësirë me anijen e tij në korrik, duke u pasuar nga Bezos nëntë ditë më vonë në fluturimin e parë të anijes Blue Origin. Kompania SpaceX e Elon Musk bëri udhëtimin e saj të parë privat në mes të shtatorit, megjithëse pa Musk-un në bord.

voa

Çfarë nxjerrin në pah dokumentat e bëra publike nga kompania Facebook

FacebookKompania Facebook, gjigandi i medias sociale, po përballet me kritika publike dhe hetime nga entet rregullatore pas daljes në dritë të mijëra dokumenteve të brendshme nga një ish-punonjëse e rrjetit social.

Çfarë përmbajnë dokumentet ?

Pas përpilimit të dokumenteve, ndërsa punonte si menaxhere në kompaninë Facebook, Frances Haugen ia shpërndau ato një grupi prej 17 mediash amerikane, të cilat bashkëpunuan në një projekt për të publikuar në rrugë individuale gjetjet e tyre.

Raportet, të publikuara në një ditë të koordinuar në fund të tetorit, e portretizojnë Facebook-un si një kompani në përpjekje të rritjes së përdoruesve dhe shtimit të fitimeve, duke mos marrë parasysh mënyrën se si njerëzit po e përdornin platformën për të përhapur urrejtje dhe dizinformim.

Nga dokumentet e studiuara, del në pah se Facebook-u kishte vështirësi kryesisht tek monitorimi i gjuhës së urrejtjes, retorikës nxitëse dhe keqinformimit nga përdoruesit që postonin nga vende të caktuara. Ndër ta përfshiheshin edhe disa përdorues që Facebook-u i kishte përcaktuar se përbënin rrezik të madh për abuzime me pasoja reale.

Deshtimet ishin rezultat i sistemeve me mangësi të inteligjencës artificiale si dhe mungesa e moderatorëve të duhur që flasin shumë gjuhë të ndryshme të përdorura në Facebook.

Kush kishte qasje tek dokumetet?

Përveç dhënies së dokumenteve organeve të shtypit, zonja Haugen i vuri ato në dispozicion të agjencisë amerikane që mbikëqyr dhe zbaton ligjet kundër manipulimeve në treg si dhe Kongresit. Sinjalizuesja Haugen gjithashtu ka dëshmuar para Komisionit të Senatit për Tregtinë dhe para Parlamentit Britanik. Ajo përdori kameran e telefonit për të fotografuar dokumentet.

Pse janë të rëndësishme dokumentet?

Kompania ka shtrirje masive globale. Facebook-u kishte 2.74 miliardë përdorues aktivë në fund të shtatorit, sipas statistikave të kompanisë. Çfarë do të thotë se rreth 1 në çdo 3 njerëz në planet është përdorues. Kompania ofron gjithashtu shërbime të tjera të njohura si WhatsApp dhe Instagram.

Si reagoi kompania Facebook?

Zëdhënësja e Facebook-ut, Mavis Jones, tha përmes një deklarate se kompania po punon për të ndaluar abuzimet në platformën e saj në vendet ku ka një rrezik më të lartë konflikti dhe se ka moderatorë që flasin gjuhë të ndryshme për të rishikuar përmbajtjet e postimeve në 70 gjuhë.

Themeluesi i kompanisë, Mark Zuckerberg, foli të hënën gjatë një konference mbi fitimet tremujore dhe tha se Facebook-u po përballet me “një përpjekje të koordinuar për të përdorur në mënyrë të përzgjedhur dokumentet e dala për të paraqitur një panoramë të rreme të kompanisë ”.

Për këtë raport u përdorën disa informacione nga Associated Press, Agence France-Presse dhe Reuters.